Yuan Ustawodawczy (chiń. trad. 立法院; pinyin: Lìfǎyuàn; pe̍h-ōe-jī: Li̍p-hoat-īⁿ; dosł. „sąd stanowiący prawo”)Nazywany również Parlamentem Tajwanu przez mieszkańców Tajwanu i zachodnie media (zob. m.in. Reuters 2025, oficjalna strona), lub Organem Ustawodawczym przez państwowe media z kontynentalnych Chin (Xinhua 2024). – jednoizbowy parlament Republiki Chińskiej (Tajwanu), z siedzibą w Tajpej. Od 2008 roku składa się z 113 członków, którzy pełnią mandaty przez czteroletnie kadencje. Są oni wybierani bezpośrednio przez wyborców na Obszarze Tajwanu, poprzez równoległy system wyborczyAbout Legislative Yuan: Functions & Powers [w:] Legislative Yuan, 23 lipca 2013. Dostęp: 5 maja 2020..
Początkowo zlokalizowany w Nankinie, Yuan Ustawodawczy, wraz ze Zgromadzeniem Narodowym (kolegium elektorów) i Yuanem Kontrolnym (wyższą izbą), tworzył trójizbowy parlament zgodnie z pierwotną konstytucją z 1947 roku. Yuan Ustawodawczy liczył wcześniej 760 członków reprezentujących okręgi wyborcze w całych Chinach (obejmujące prowincje, miasta wydzielone, obszar Tybetu i różne grupy zawodowe w Chinach kontynentalnych)立法院簡史 [w:] Legislative Yuan, 23 lipca 2013. Dostęp: 2 lutego 2022..
Aż do demokratyzacji, Republika Chińska była państwem autorytarnym w ramach systemu partyjnego Dang Guo. W tamtym czasie Yuan Ustawodawczy funkcjonował jako organ fasadowy dla rządzącego reżimu KuomintanguDaniel Southerland, TAIWAN'S SLOW BOAT TO DEMOCRATIC CHANGE [w:] The Washington Post, 25 lipca 1987..
Podobnie jak parlamenty czy kongresy innych państw, Yuan Ustawodawczy jest odpowiedzialny za uchwalanie ustawodawstwa, które następnie trafia do prezydenta w celu podpisania. Z powodu tych podobieństw, powszechne jest określanie Yuanu Ustawodawczego mianem „parlamentu” (chiń. trad. 國會; pinyin: Guóhuì; pe̍h-ōe-jī: Kok-hōe).
Zgodnie z obowiązującymi poprawkami do konstytucji, Yuan Ustawodawczy, jako jedyny organ parlamentarny, posiada również uprawnienia do inicjowania kilku procesów konstytucyjnych, w tym inicjowania poprawek do konstytucji (następnie rozstrzyganych w ogólnokrajowym referendum), odwołania prezydenta (następnie rozstrzyganego w głosowaniu odwołującym) oraz impeachmentu prezydenta (następnie sądzonego przez Trybunał Konstytucyjny).
Skład Ustawodawcy Począwszy od wyborów parlamentarnych w 2008 roku, wprowadzono zmiany w Yuanie Ustawodawczym zgodnie z poprawką do konstytucji uchwaloną w 2005 roku. Yuan Ustawodawczy liczy 113 członków pełniących mandaty przez czteroletnie kadencje; 73 członków wybieranych jest w systemie większości względnej, 6 miejsc zarezerwowanych jest dla kandydatów tubylczych wybieranych przez pojedynczy głos nieprzechodni, a 34 z list partyjnych中央選舉委員會歷次選舉摘要－立法委員選舉. Dostęp: 25 sierpnia 2020..
Obecny 11. Yuan Ustawodawczy zebrał się 1 lutego 2024 roku, a jego kadencja kończy się 31 stycznia 2028 roku. W przeprowadzonych 13 stycznia 2024 r. wyborach parlamentarnych żadna z partii nie uzyskała samodzielnej większości (wynoszącej minimum 57 ze 113 mandatów). Rządząca Demokratyczna Partia Postępowa (DPP) zdobyła 51 miejsc (utrata 10 mandatów w stosunku do poprzedniej kadencji), Kuomintang (KMT) wprowadził 52 posłów (zysk 14 mandatów), a Tajwańska Partia Ludowa (TPP) – 8 (zysk 3 mandatów). Dwa mandaty przypadły posłom niezrzeszonym, a frekwencja wyniosła 71,86%. Taka struktura sił sprawia, że w podzielonym parlamencie obecnej kadencji to opozycyjna TPP odgrywa kluczową rolę, stanowiąc tzw. języczek u wagi (kingmakera) decydujący o powodzeniu procesów legislacyjnychMichał Bogusz, Kontynuacja: wybory na Tajwanie [w:] Ośrodek Studiów Wschodnich (OSW), 16 stycznia 2024..
+ Skład mandatów w Yuanie Ustawodawczym według klubów Partia/Klub Lider klubu Mandaty Klub Kuomintangu (KMT)Fu Kun-chi54 Klub Demokratycznej Partii Postępowej (DPP)Ker Chien-ming51 Tajwańska Partia Ludowa (TPP)Huang Kuo-chang8(stan na luty 2024) Razem 113
Pięć największych partii posiadających trzy lub więcej mandatów może tworzyć kluby parlamentarne. Jeśli jest mniej niż pięć takich partii, ustawodawcy z innych partii lub niezrzeszeni w żadnej partii mogą tworzyć kluby liczące co najmniej czterech członkówLegislative Yuan Organization Act, art. 33 (14 listopada 2012). Dostęp: 12 stycznia 2015..
Kierownictwo Przewodniczący i wiceprzewodniczący Yuanu Ustawodawczego wybierani są przez 113 deputowanych podczas sesji przygotowawczej na początku ich 4-letniej kadencjiDPP's Yu Shyi-kun elected legislative speaker [w:] Taipei Times, 2 lutego 2020. Dostęp: 25 sierpnia 2020..
Przewodniczący jest odpowiedzialny za powołanie Sekretarza Generalnego i Zastępcy Sekretarza Generalnego Yuanu Ustawodawczego, a także innych pracowników legislacyjnych, którzy określani są jako Jednostka Administracyjna. Wiceprzewodniczący zastępuje przewodniczącego podczas jego nieobecności.
Funkcje Uprawnienia Podobnie jak parlamenty innych państw, Yuan Ustawodawczy posiada następujące uprawnienia zgodnie z obecną znowelizowaną konstytucją: stanowienie praw oraz zatwierdzanie budżetu narodowego, traktatów i dekretów o stanie wyjątkowym wydawanych przez prezydenta, opiniowanie dekretów wykonawczych, interpelacje członków rządu, inicjowanie wotum nieufności wobec Yuanu Wykonawczego, zatwierdzanie nominacji do Yuanu Egzaminacyjnego, Yuanu Kontrolnego, wielkich sędziów Trybunału Konstytucyjnego, audytora generalnego, prokuratora generalnego, Narodowej Komisji Łączności, Komisji Sprawiedliwego Handlu oraz Centralnej Komisji Wyborczej, inicjowanie odwołania prezydenta lub wiceprezydenta oraz impeachmentu prezydenta lub wiceprezydenta, inicjowanie poprawek do konstytucji, które muszą zostać poddane pod referendum.
Inne organy rządowe są upoważnione do zgłaszania projektów ustaw do Yuanu Ustawodawczego. Projekty ustaw zgłaszane do Yuanu Ustawodawczego muszą być współpodpisane przez określoną liczbę ustawodawców. Gdy projekt trafi do parlamentu, przechodzi przez proces trzech czytań.
Komisje Komisje stałe: Komisja Administracji Wewnętrznej Komisja Opieki Społecznej i Higieny Środowiska Komisja Sądownictwa i Ustaw Organicznych Komisja Transportu Komisja Edukacji i Kultury Komisja Finansów Komisja Gospodarki Komisja Spraw Zagranicznych i Obrony Narodowej Komisje doraźne (ad hoc): Komisja Proceduralna Komisja Badania Wydatków Komisja ds. Zmian Konstytucji Komisja Dyscyplinarna
Historia
Teoria konstytucyjna thumb|Pieczęć z Biblioteki Yuanu Ustawodawczego w czasie, gdy miał on siedzibę w Nankinie
Koncepcja Yuanu Ustawodawczego została wprowadzona przez Trzy zasady ludowe Suna Jat-sena. Teoria ta zakładała podział władzy na pięć gałęzi (chiń. trad. 五院; pinyin: wǔyuàn; pe̍h-ōe-jī: gō͘-īⁿ). Yuan Ustawodawczy, zgodnie z teorią polityczną Suna, to gałąź rządu wybierana przez Zgromadzenie Narodowe, służąca jako stały organ ustawodawczy w czasie, gdy Zgromadzenie Narodowe nie obraduje司法院釋字第76號解釋 Judicial Yuan interpretation number 76 [w:] Judicial Yuan, 3 maja 1957. Dostęp: 30 września 2022..
Ustawodawcy mają być wybierani w wyborach bezpośrednich. Zgodnie z konstytucją, Yuan Ustawodawczy, wraz ze Zgromadzeniem Narodowym i Yuanem Kontrolnym, stanowią trzy izby parlamentu, w myśl interpretacji nr 76 Konstytucji (1957) dokonanej przez Yuan Sądowniczy.
Jednak późniejsze poprawki do konstytucji w latach 90. XX wieku odebrały rolę parlamentarną Zgromadzeniu Narodowemu oraz Yuanowi Kontrolnemu i przeniosły ją na Yuan Ustawodawczy, który stał się parlamentem jednoizbowym.
Ustanowienie i przeniesienie na Tajwan thumb|Dawny budynek Yuanu Ustawodawczego w Nankinie, 1928 (stan w 2017). thumb|Dawny budynek Yuanu Ustawodawczego i Yuanu Kontrolnego w Nankinie, 1946–1949 (stan w 2011).
Pierwotny Yuan Ustawodawczy został powołany w pierwotnej stolicy, Nankinie, po zakończeniu ekspedycji północnej. Jego 51 członków zostało powołanych na dwuletnią kadencję. Czwarty Yuan Ustawodawczy w tym okresie zwiększył liczbę członków do 194, a jego kadencja została przedłużona do 14 lat z powodu drugiej wojny chińsko-japońskiej (1937–1945). Zgodnie z teorią polityczną KMT, te pierwsze cztery sesje wyznaczały okres politycznej opieki (kurateli).
Obecna Konstytucja Republiki Chińskiej weszła w życie 25 grudnia 1947 roku, a pierwsza sesja ustawodawcza zebrała się w Nankinie 18 maja 1948 roku z 760 członkami. Wcześniej, 8 maja 1948 r., odbyło się sześć spotkań przygotowawczych, podczas których Sun Fo i Chen Li-fu zostali wybrani odpowiednio na przewodniczącego i wiceprzewodniczącego organu. W 1949 roku Chiny kontynentalne wpadły w ręce Partii Komunistycznej, a Yuan Ustawodawczy (wraz z całym rządem RCh) przeniósł się do Tajpej. 24 lutego 1950 roku 380 członków zebrało się w Sali Sun Jat-sena w Tajpej.
Pierwszy Yuan Ustawodawczy miał zostać wybrany na okres trzech lat kończący się w 1951 r.; jednak upadek Chin kontynentalnych uniemożliwił przeprowadzenie nowych wyborówJoel S. Fetzer, J Christopher Soper, Confucianism, Democratization, and Human Rights in Taiwan, s. 58, Lexington Books, 15 października 2012.. W rezultacie Yuan Sądowniczy zdecydował, że członkowie Yuanu Ustawodawczego będą nadal sprawować urząd aż do momentu, w którym nowe wybory będą mogły odbyć się na Kontynencie. Decyzja ta została podjęta w przekonaniu, że KMT w krótkim czasie odzyska Kontynent. Z biegiem lat, w miarę jak malały szanse na odzyskanie Kontynentu, oznaczało to, że ustawodawcy z okręgów kontynentalnych (oraz członkowie rządzącego KMT) zachowywali swoje mandaty dożywotnio, w systemie jednopartyjnym. Organ ten zaczął być w ten sposób nazywany „Kongresem niewybieralnym”.
Z biegiem lat zmarli członkowie wybrani na kontynencie nie byli zastępowani, podczas gdy dla Tajwanu tworzono dodatkowe miejsca, zaczynając od jedenastu miejsc w 1969 r. Pięćdziesięciu jeden nowych członków zostało wybranych na trzyletnią kadencję w 1972 r., pięćdziesięciu dwóch w 1975 r., dziewięćdziesięciu siedmiu w 1980 r., dziewięćdziesięciu ośmiu w 1983 r., stu w 1986 r. i stu trzydziestu w 1989 r. Chociaż wybieralni członkowie Yuanu Ustawodawczego nie mieli większości pozwalającej na odrzucenie legislacji, byli w stanie wykorzystać Yuan Ustawodawczy jako platformę do wyrażania sprzeciwu politycznego. Partie opozycyjne były formalnie nielegalne do 1991 roku, ale w latach 70. kandydaci do Yuanu Ustawodawczego startowali jako Tangwai („spoza partii”), a w 1985 roku kandydaci zaczęli startować pod sztandarem Demokratycznej Partii Postępowej.
Demokratyzacja Członkowie Yuanu Ustawodawczego z przedłużonymi kadencjami pozostali aż do 31 grudnia 1991 roku, kiedy to w ramach późniejszego orzeczenia Yuanu Sądowniczego zostali zmuszeni do przejścia na emeryturę, a członkowie wybrani w 1989 r. pozostali do czasu wyboru 161 członków Drugiego Yuanu Ustawodawczego w grudniu 1992 roku. Trzeci Yuan Ustawodawczy, wybrany w 1995 roku, liczył 157 członków sprawujących mandaty przez 3-letnie kadencje. Czwarty Yuan Ustawodawczy, wybrany w 1998 roku, został rozszerzony do 225 członków częściowo w celu włączenia ustawodawców ze zniesionego prowincjonalnego organu ustawodawczego Prowincji Tajwan. Yuan Ustawodawczy znacznie zyskał na znaczeniu po wyborach prezydenckich w 2000 r., kiedy to Yuan Wykonawczy oraz prezydentura były kontrolowane przez Demokratyczną Partię Postępową, podczas gdy w Yuanie Ustawodawczym znaczną większość posiadali członkowie Kuomintangu. Wybory parlamentarne pod koniec 2001 roku doprowadziły do spornej sytuacji, w której koalicja pan-niebieska miała tylko niewielką większość nad rządzącą koalicją pan-zieloną w parlamencieAdam Carr, Taiwan (2001)., co sprawiało, że uchwalanie ustaw często zależało od głosów kilku dysydentów i polityków niezależnych. Z powodu tej sytuacji partyjnej dochodziło do konfliktów konstytucyjnych między Yuanem Ustawodawczym a władzą wykonawczą dotyczących procesu mianowania premiera i tego, czy prezydent ma prawo zwoływać specjalną sesję.