Katedra św. Justa w Trieście (wł. Basilica cattedrale di San Giusto Martire) – rzymskokatolicka bazylika katedralna i kościół parafialny w Trieście, położony na szczycie wzgórza San Giusto. Jest główną świątynią diecezji Triestu i nosi wezwanie św. Justa, patrona miasta. Obecna pięcionawowa budowla powstała w XIV wieku przez połączenie dwóch wcześniejszych kościołów: katedry Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny oraz kaplicy grobowej św. Justa.

Katedra została wzniesiona na obszarze monumentalnego centrum rzymskiego Tergeste. W jej murach i dzwonnicy zachowały się elementy antycznych propylejów, a pod posadzką fragmenty wcześniejszej bazyliki chrześcijańskiej i jej mozaik.

Historia W okresie rzymskim na szczycie wzgórza znajdowały się budowle publiczne i sakralne Tergeste, w tym monumentalne propyleje oraz prawdopodobna świątynia triady kapitolińskiej. Około połowy V wieku na pozostałościach rzymskiego zespołu wzniesiono dużą, trójnawową bazylikę wczesnochrześcijańską, skierowaną prezbiterium ku wschodowi. Fragmenty jej mozaikowej posadzki zachowały się we wnętrzu obecnej katedry.

Od IX wieku miejsce wcześniejszej bazyliki zajmowały dwa równoległe obiekty. Po stronie północnej znajdowała się romańska katedra pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, wzmiankowana od XI wieku. Po stronie południowej istniała karolińska kaplica mieszcząca relikwie św. Justa, przeniesione na wzgórze prawdopodobnie w X wieku. W absydach obu kościołów w XII i XIII wieku wykonano mozaiki o tradycji bizantyńskiej i wenecko-rawenneńskiej.

Połączenie świątyń rozpoczęto z inicjatywy biskupa Antonia Pedrazzaniego, sprawującego urząd w pierwszej połowie XIV wieku. Rozebrano prawą nawę kościoła Wniebowzięcia oraz lewą nawę kaplicy św. Justa, a powstałą przestrzeń przekształcono w szeroką nawę główną, przykrytą drewnianym stropem o przekroju przypominającym odwrócony kadłub statku. Prace zakończono za rządów biskupa Enrica von Wildensteina w końcu XIV wieku; biskup konsekrował połączoną świątynię i jej nowy ołtarz główny.

W XIV wieku do naw bocznych dobudowano kaplice św. Serwula, św. Karola oraz Skarbca. Rozbudowano również późnoromańską kaplicę św. Jana, znajdującą się w miejscu dawnego baptysterium wczesnochrześcijańskiego. Badania archeologiczne ujawniły tam pozostałości sześciobocznej chrzcielnicy oraz mozaiki podłogowe z okresu pierwszej bazyliki.

W 1843 roku rozebrano średniowieczną absydę nawy głównej wraz z freskami z XV wieku. Rok później barokowy ołtarz główny autorstwa Alessandra Tremignona przeniesiono do kaplicy Skarbca i zastąpiono nowym ołtarzem wykonanym przez Giovanniego Antoniniego. W latach 1930–1933 przeprowadzono restaurację pod kierunkiem Ferdinanda Forlatiego, podczas której uporządkowano plac przed katedrą i odtworzono absydę nawy głównej. W 1949 roku ponownie przebudowano prezbiterium według projektu architektów Francesca Franca i Umberta Frandolego.

Architektura mały|lewo|Gotycka rozeta w fasadzie

Katedra jest kamienną, pięcionawową budowlą powstałą z połączenia dwóch średniowiecznych kościołów, co nadało jej nieregularny układ przestrzenny. Środkową nawę przykrywa drewniany strop o konstrukcji przypominającej odwrócony kadłub. Nawy boczne prowadzą do zachowanych absyd wcześniejszych świątyń, natomiast wokół korpusu rozmieszczono kaplice powstające od XIV do XVII wieku.

Jednolita fasada ma formę prostego szczytu i została wykonana z poziomych warstw piaskowca pochodzącego z okolic Muggii. Jej głównym elementem dekoracyjnym jest gotycka rozeta o podwójnym układzie promieni. Portal wejściowy wykonano z elementów pochodzących z rzymskiego pomnika grobowego. W fasadę i dzwonnicę wmurowano również inne fragmenty antycznych budowli i inskrypcji.

Masywna dzwonnica została wzniesiona na pozostałościach lewego skrzydła rzymskich propylejów. Romański rdzeń wieży pochodzi z XI wieku, natomiast w latach 1337–1343 pokryto go okładziną z piaskowca, nadając dzwonnicy zachowaną formę. W gotyckiej niszy znajduje się figura św. Justa trzymającego palmę męczeństwa i model otoczonego murami Triestu.

Wnętrze mały|Mozaika z Matką Bożą z Dzieciątkiem w dawnej absydzie kościoła Wniebowzięcia

W absydzie dawnego kościoła Wniebowzięcia znajduje się mozaika przedstawiająca Matkę Bożą z Dzieciątkiem na tronie w otoczeniu archaniołów, a poniżej rząd apostołów. Dzieło powstało w XII wieku i łączy cechy sztuki bizantyńskiej z tradycją warsztatów weneckich i rawenneńskich. Absydę dawnej kaplicy św. Justa zdobi pochodzące z początku XIII wieku przedstawienie Chrystusa pomiędzy świętymi Justem i Serwulem.

Mozaikę w centralnej absydzie wykonał w latach 30. XX wieku Guido Cadorin. Przedstawia ona koronację Matki Bożej i nawiązuje do tematyki zniszczonych podczas XIX-wiecznej przebudowy fresków. Z wcześniejszej dekoracji malarskiej zachowały się m.in. fragmenty XIV-wiecznego cyklu przedstawiającego męczeństwo św. Justa.

W kaplicy św. Jana znajduje się kamienna chrzcielnica o sześciobocznej czaszy, wykonana z elementów pochodzących z IX wieku. Druga chrzcielnica, datowana na 1382 rok, ustawiona jest w tylnej części południowej nawy i została nakryta rzeźbioną oraz polichromowaną barokową pokrywą.

Skarbiec W kaplicy Skarbca przechowywane są relikwiarze i przedmioty związane z historią katedry oraz miasta. Należą do nich XIII-wieczna urna relikwiarzowa św. Justa, średniowieczny krucyfiks bractwa biczowników oraz halabarda św. Sergiusza, stanowiąca element herbu Triestu. Zgodnie z miejscową tradycją halabarda miała spaść z nieba w chwili męczeńskiej śmierci świętego; pochodzenie i datowanie przedmiotu nie zostały jednak jednoznacznie ustalone.

Organy i dzwony Na emporze nad wejściem znajduje się instrument zbudowany w 1922 roku przez przedsiębiorstwo organmistrzowskie Mascioni. Zastąpił on wcześniejsze organy Giovanniego Tonolego z 1860 roku, których piszczałki zostały zarekwirowane podczas I wojny światowej. Instrument przebudowano w drugiej połowie XX wieku, wyposażając go w trzy manuały i elektryczną trakturę.

W dzwonnicy zawieszono pięć dzwonów. Największy, nazywany Campanon, odlano w 1829 roku z brązu pochodzącego według tradycji z dział pozostawionych przez wojska napoleońskie. Ma około 2 m średnicy i waży blisko 5 ton.

Przypisy

Kategoria:Katedry rzymskokatolickie we Włoszech Kategoria:Kościoły w Trieście Kategoria:Bazyliki we Włoszech Kategoria:Architektura romańska we Włoszech Kategoria:Architektura gotyku we Włoszech