Propyleje rzymskie w Trieście (wł. Propileo romano di Tergeste) – pozostałości monumentalnego wejścia z okresu rzymskiego, znajdujące się na wzgórzu San Giusto w Trieście. Budowla należała do reprezentacyjnego centrum starożytnego Tergeste i poprzedzała wydzielony obszar, który mógł mieć funkcję sakralną. Propyleje datowane są na połowę I wieku n.e.
Pozostałości lewego skrzydła zachowały się na całej wysokości wewnątrz dzwonnicy katedry św. Justa. Relikty prawego skrzydła, jego podium oraz części centralnych schodów znajdują się pod Piazza della Cattedrale i są dostępne przez podziemny korytarz prowadzący z ogrodu lapidarnego Museo d’Antichità J.J. Winckelmann.
Historia Pierwszy opis rzymskich pozostałości włączonych w dzwonnicę katedry opublikował w 1698 roku triesteński historyk Ireneo della Croce. Uważał je za fragment monumentalnego łuku triumfalnego albo innej reprezentacyjnej budowli starożytnej. Pierwsze badania terenowe rozpoczął w 1809 roku architekt Pietro Nobile, który dokumentował relikty rzymskiej architektury na wzgórzu San Giusto.
Istotnych odkryć dokonał w 1842 roku Pietro Kandler. Po otwarciu dwóch arkad u podstawy dzwonnicy odsłonił dwa wysunięte skrzydła budowli oraz prowadzące pomiędzy nimi centralne schody. Kandler uznał obiekt za pozostałości rzymskiej świątyni z I wieku n.e. Podczas prac odnaleziono m.in. fragment architrawu z inskrypcją Publiusza Palpelliusza Kwirynalisa oraz podstawę posągu konnego Gajusza Kalpetanusa Rantiusa Kwirynalisa Waleriusza Festusa.
Badania wznowił w latach 30. XX wieku Ferdinando Forlati, prowadząc sondaże również pod północną nawą katedry. Dopiero wykopaliska kierowane w latach 1949–1951 przez Maria Mirabellę Robertiego pozwoliły rozpoznać rzeczywistą funkcję konstrukcji jako propylejów, czyli monumentalnego wejścia, a nie samodzielnej świątyni.
Architektura Budowla miała około 17,2 m szerokości. Składała się z dwóch skrzydeł ustawionych na podium, między którymi znajdowały się schody liczące osiem stopni. Prowadziły one do przejścia utworzonego przez trzy przestrzenie między kolumnami i narożne pilastry. Układ konstrukcji porównywany jest z propylejami w starożytnym Efezie.
Nie ustalono jednoznacznie liczby kolumn w fasadach obu skrzydeł. Według rekonstrukcji Mirabelli Robertiego każde z nich miało trzy kolumny, natomiast Ferdinando Forlati oraz późniejsi badacze opowiadali się za układem dwukolumnowym z szerokim prześwitem. W lewym skrzydle, włączonym w dzwonnicę, zachowały się cokół, dwie kolumny fasady, kolumny boczne i tylna ściana wykonana z dużych bloków kamiennych.
Belkowanie zdobiły motywy roślinne, w tym kwiaty lotosu i palmety. Do dekoracji mogły należeć również reliefy przedstawiające broń, wtórnie wmurowane w dzwonnicę, oraz kompozycja z młodzieńcem podającym napój dwóm skrzydlatym gryfom. Górną część jednego ze skrzydeł zachowała średniowieczna dzwonnica, która objęła fragment rzymskiej konstrukcji.
Funkcja Propyleje prowadziły do zamkniętego obszaru położonego w najwyższej części rzymskiego miasta. Według jednej z interpretacji znajdowała się tam świątynia kapitolińska poświęcona Jowiszowi, Junonie i Minerwie. Hipotezę tę wspierają elementy dekoracyjne z symbolami triady kapitolińskiej, odnalezione w obrębie późniejszej katedry.
Lokalizacja świątyni nie została jednak jednoznacznie ustalona. Część badaczy umieszcza ją wyżej, na obszarze zajmowanym później przez zamek San Giusto, natomiast inni podają w wątpliwość sakralne przeznaczenie przestrzeni za propylejami. Pewna pozostaje funkcja budowli jako reprezentacyjnego wejścia do wydzielonego zespołu monumentalnego.
Zachowane relikty Lewa część propylejów jest widoczna wewnątrz dzwonnicy katedry św. Justa. Prawe skrzydło zachowało się pod placem przed katedrą; jego podstawę i fragmenty schodów można oglądać w podziemnym korytarzu dostępnym z ogrodu lapidarnego. Odkryte elementy konstrukcji zostały częściowo uzupełnione cegłą, aby uwidocznić ich układ.
Elementy dekoracji, inskrypcje i podstawy pomników związane z propylejami są prezentowane w Lapidarium Tergestyńskim. Przed lewym skrzydłem znajdował się pomnik konny rzymskiego senatora Waleriusza Festusa, wystawiony przez mieszkańców Tergeste około 80–85 roku n.e.
Przypisy
Kategoria:Stanowiska archeologiczne we Włoszech Kategoria:Zabytki Triestu