Priyamvada Natarajan, znana jako Priya Natarajan (ur. w Coimbatore) – astrofizyczka teoretyczna pochodzenia indyjskiego, profesor astronomii i fizyki na Uniwersytecie Yale oraz przewodnicząca tamtejszego Departamentu Astronomii. Jest znana przede wszystkim z tworzenia map rozmieszczenia niewidocznej ciemnej materii na podstawie tego, jak grawitacja zakrzywia światło, oraz z badań nad tym, jak we wczesnym Wszechświecie powstawały i rosły supermasywne czarne dziury.
W 2024 znalazła się na liście 100 najbardziej wpływowych ludzi tygodnika „Time”, a w 2025 otrzymała Nagrodę Heinemana z astrofizyki. Jest autorką książki popularnonaukowej (2016), wydanej po polsku jako Mapy kosmosu. Przełomowe idee naukowe, dzięki którym odkryliśmy Wszechświat w przekładzie Ewy L. Łokas i Bogumiła Bienioka.
Młodość Priya Natarajan urodziła się w Coimbatore w stanie Tamilnadu w Indiach. Pochodziła z rodziny związanej ze środowiskiem akademickim. Dorastała w Nowym Delhi, gdzie odwiedzała i już jako dziecko interesowała się mapami nieba i Ziemi. Rodzice kupili jej w dzieciństwie teleskop i mikroskop, a w czasie nauki w szkole średniej ojciec podarował jej komputer Commodore 64 (komputery osobiste były wówczas w Indiach mało znane), za pomocą którego sporządzała mapy nocnego nieba.
Jako piętnastolatka należała do amatorskiego klubu astronomicznego. Odczyt dla jego członków wygłosiła ówczesna dyrektor planetarium Nehru, . Powierzyła ona Natarajan zadanie sporządzenia mapy całego nocnego nieba nad Nowym Delhi. Natarajan samodzielnie opanowała geometrię sferyczną i opracowała metodę mapowania nieba. Raghavan wspominała później, że już wtedy zachowywała się jak prawdziwa badaczka.
Wykształcenie Natarajan ukończyła studia licencjackie z fizyki i matematyki w Massachusetts Institute of Technology (MIT), a następnie uzyskała tytuł magistra w ramach tamtejszego programu studiów nad nauką, techniką i społeczeństwem. Rozpoczęła studia doktoranckie z historii i filozofii nauki ze szczególnym uwzględnieniem kosmologii, lecz ich nie ukończyła. Pod wpływem niemieckiego astronoma Martina Schwarzschilda zmieniła kierunek badań na astrofizykę teoretyczną.
Dzięki stypendium Isaaca Newtona Uniwersytetu w Cambridge przeniosła się do Anglii, by pod kierunkiem Martina Reesa prowadzić badania nad supermasywnymi czarnymi dziurami. Doktorat uzyskała w 1998. Była członkinią Kolegium Trójcy Świętej w Cambridge i jako pierwsza astrofizyczka została wybrana na stypendystkę naukową tego kolegium (, 1997–2003). Przed podjęciem pracy na Uniwersytecie Yale była też stypendystką wizytującą (1998–1999) w w Toronto.
Kariera Natarajan dołączyła do kadry Uniwersytetu Yale w 2000, gdzie awansowała na stanowisko profesora astronomii i fizyki. Przewodniczyła krajowemu komitetowi doradczemu ds. astronomii i astrofizyki, który doradzał Narodowej Agencji Aeronautyki i Przestrzeni Kosmicznej (NASA), i Departamentowi Energii, a także kierowała Sekcją Astrofizyki Amerykańskiego Towarzystwa Fizycznego. Według stanu na 2025 kieruje na Yale. Otrzymała stypendium Guggenheima (2009) oraz stypendium Instytutu Radcliffe’a na Harvardzie (2008).
Badania naukowe Badania Natarajan obejmują dwa główne obszary: mapowanie ciemnej materii za pomocą soczewkowania grawitacyjnego oraz powstawanie i wzrost supermasywnych czarnych dziur w dziejach Wszechświata.
Mapowanie ciemnej materii Natarajan opracowała metodę mapowania rozkładu ciemnej materii na małych skalach wewnątrz gromad galaktyk z użyciem soczewkowania grawitacyjnego. Jej technika łączy soczewkowanie silne (dające wyraźne, wielokrotne obrazy soczewkowanego obiektu) i słabe (subtelne zniekształcenia kształtów obiektów w tle), by w wysokiej rozdzielczości odtworzyć substrukturę gromad pełniących funkcję soczewek, czyli znajdujące się w nich mniejsze skupiska masy. Na podstawie danych programu Kosmicznego Teleskopu Hubble’a jej zespół wykorzystywał gromady galaktyk jako naturalne teleskopy do badania powiększonych źródeł tła oraz testowania przewidywań standardowego modelu kosmologicznego (opisującego Wszechświat z ciemną energią i zimną ciemną materią) na małych skalach.
Zarodki i wzrost czarnych dziur Natarajan zaproponowała wraz ze współpracownikami model powstawania masywnych zarodków czarnych dziur w wyniku przy dużym przesunięciu ku czerwieni. Zarodki te powstają nie z pozostałości gwiazdowych, lecz wprost z grawitacyjnego zapadania się pierwotnego gazu we wczesnych halo ciemnej materii. Model ten ma wyjaśniać, jak supermasywne czarne dziury obserwowane przy bardzo dużym przesunięciu ku czerwieni mogły osiągnąć duże masy we wczesnym Wszechświecie. Wraz z badała też, czy istnieje górna granica masy czarnych dziur.
W 2023 Natarajan wraz ze współpracownikami opisała źródło – obiekt o dużej jasności w paśmie rentgenowskim i przesunięciu ku czerwieni z ≈ 10,1, a więc pochodzący z bardzo wczesnego Wszechświata. Obiekt zidentyfikowano za pomocą Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba i Teleskopu kosmicznego Chandra. Zespół ocenił, że cechy obiektu są zgodne z modelem zarodka bezpośredniego kolapsu. Interpretacja ta pozostaje jednak przedmiotem dalszych analiz. W preprincie z 2026 roku Fan Zou i współpracownicy zakwestionowali wiarygodność sygnału rentgenowskiego, a w danych spektroskopowych ani w obserwacjach w podczerwieni nie znaleźli dowodów na obecność (jasnego centrum galaktyki zasilanego przez supermasywną czarną dziurę) w UHZ1.
Natarajan jest też autorką przewidywania z 1999, że aktywne jądra galaktyk wytwarzają wiatry unoszące gaz na tysiące lat świetlnych, a potwierdzono je obserwacyjnie około dwóch dekad później.
Wyróżnienia (wybór) członkini Królewskiego Towarzystwa Astronomicznego (2008) stypendium Guggenheima (2009) członkini Amerykańskiego Towarzystwa Fizycznego (2011) członkini Amerykańskiej Akademii Sztuk i Nauk (2023) umieszczenie na liście 100 najbardziej wpływowych ludzi tygodnika „Time” (2024) Nagroda Heinemana z astrofizyki (2025)
Przypisy
Linki zewnętrzne Strona badawcza Priyamvady Natarajan na Uniwersytecie Yale
Kategoria:Indyjscy astronomowie Kategoria:Amerykańscy kosmolodzy Kategoria:Astronomowie XXI wieku Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Yale Kategoria:Amerykanie pochodzenia indyjskiego Kategoria:Absolwenci Massachusetts Institute of Technology Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu w Cambridge Kategoria:Laureaci Dannie Heineman Prize for Astrophysics Kategoria:Członkowie Amerykańskiej Akademii Sztuk i Nauk