Rižana (wł. Risano, łac. Formio) – rzeka w południowo-zachodniej Słowenii, przepływająca przez obszar gminy miejskiej Koper i uchodząca do Zatoki Koperskiej. Ma nieco ponad 14 km długości, a powierzchnia jej zlewni wynosi około 204,5 km². Jest najbardziej zasobną w wodę rzeką Istrii Słoweńskiej oraz głównym źródłem wody pitnej dla słoweńskiego wybrzeża.
Przebieg Rižana wypływa z zespołu źródeł krasowych w dolinie Hrastovlje, poniżej Krawędzi Krasowej, w pobliżu miejscowości Hrastovlje. Najważniejszym źródłem jest Zvroček, ujęty w 1935 roku na potrzeby wodociągu zaopatrującego miejscowości słoweńskiego wybrzeża. Wody podziemne wypływają w miejscu kontaktu przepuszczalnych wapieni i dolomitów z nieprzepuszczalnymi warstwami fliszu.
Od źródeł rzeka płynie w kierunku północno-zachodnim wąską doliną, mijając miejscowości Rižana i Dekani. Dolina stanowi naturalny korytarz komunikacyjny między słoweńską częścią Istrii a wnętrzem kraju; biegną nią między innymi linia kolejowa prowadząca do portu w Koprze oraz ważne drogi regionalne.
W dolnym biegu koryto Rižany zostało przekształcone w związku z osuszaniem terenów przybrzeżnych oraz rozbudową portu. Rzeka przepływa przez jego wschodnią część i uchodzi do Morza Adriatyckiego w Zatoce Koperskiej, na zachód od Serminu. Część wód może być kierowana kanałami w stronę Škocjanskiego zatoku.
Hydrologia Rižana jest rzeką krasową o silnie zmiennym przepływie, zależnym przede wszystkim od wielkości i rozkładu opadów. Jej średni roczny przepływ wynosi około 4,6 m³/s, jednak wydajność źródeł i ilość wody w korycie mogą znacznie zmieniać się w ciągu roku. Najwyższe przepływy występują zazwyczaj w miesiącach zimowych, natomiast najniższe latem.
Zlewnia powierzchniowa rzeki ma około 204,5 km², z czego znaczną część stanowią obszary krasowe. Wody opadowe infiltrują wapienne podłoże Čičariji i innych obszarów krasowych, a następnie przemieszczają się rozbudowanym systemem podziemnych szczelin i kanałów w kierunku źródeł Rižany. Krasowy charakter zlewni powoduje szybkie reakcje rzeki na opady oraz zwiększa podatność źródeł na zanieczyszczenia.
Do dopływów Rižany należą między innymi potok Hrastoveljski, Rakovec, Tinjanski potok i Žanestra. Większość mniejszych dopływów ma charakter okresowy i podczas długotrwałych susz nie dostarcza rzece znaczących ilości wody.
Zaopatrzenie w wodę Źródła Rižany stanowią podstawę systemu zaopatrzenia w wodę gmin Koper, Izola, Piran i Ankaran. Ujęcie głównego źródła znajduje się około 500 m poniżej drogi Gračišče–Rižana i obejmuje źródło główne, źródła wtórne wypływające w zbiorniku oraz wypływy znajdujące się poniżej zapory.
Wodociąg Rižana został uroczyście otwarty 26 maja 1935 roku. Pierwotny system obejmował ujęcie źródła, rurociąg surowej wody, zakład uzdatniania o wydajności 90 l/s oraz przewód prowadzący w stronę Portorožu, z odgałęzieniami do Ankaranu, Valdoltry i Dekanów. Infrastruktura ta stała się podstawą późniejszego systemu wodociągowego słoweńskiego wybrzeża.
Współczesne ujęcie umożliwia pobór do 240 l/s. W okresach obniżonej wydajności źródeł system jest uzupełniany wodą z innych ujęć oraz z wodociągów sąsiednich regionów. Zlewnia Rižany jest objęta strefami ochrony ujęcia wody, ustanowionymi ze względu na znaczenie rzeki dla zaopatrzenia ludności i podatność podziemnych systemów krasowych na zanieczyszczenie.
Przyroda Górny i środkowy bieg Rižany ma charakter wód łososiowatych, natomiast w dolnym biegu występują zespoły ryb typowe również dla wód karpiowatych. W rzece występują między innymi populacje ryb związanych z chłodnymi i dobrze natlenionymi wodami krasowymi, a prowadzenie gospodarki rybackiej jest podporządkowane ochronie siedlisk i rodzimych gatunków.
Część doliny i koryta Rižany jest objęta obszarem Natura 2000 o kodzie SI3000060 i powierzchni 18,47 ha. Przedmiotami ochrony są między innymi siedliska raka strumieniowego oraz nocka długonogiego.
Przypisy
Linki zewnętrzne
Kategoria:Rzeki w Słowenii Kategoria:Zlewisko Morza Adriatyckiego Kategoria:Gmina miejska Koper Kategoria:Obszary Natura 2000 w Słowenii