Centralny Polski Komitet Wyborczy (lit. Lenkų centrinis rinkimų komitetas) – organizacja wyborcza mniejszości polskiej w Republice Litewskiej. Założona w 1922 roku; w innych formach istniała już od 1920 roku. Jedyna wyborcza organizacja mniejszości narodowych i etnicznych, która zdobyły mandaty we wszystkich demokratycznych wyborach do Sejmu międzywojennej Republiki Litewskiej.

Wybory w 1920 roku mały|Ksiądz Bronisław Laus należący do frakcji polskiej O powołaniu polskiego komitetu wyborczego i wystawieniu odrębnej polskiej listy do Sejmu zadecydował 18 lutego 1920 roku zjazd polskich ziemian, który odbył się w Kownie. Wyłoniony komitet wyborczy został zarejestrowany w marcu 1920 roku (na miesiąc przed głosowaniem), co skutkowało skróceniem czasu na agitację wyborczą. W wyborach na listę Polskiego Komitetu Wyborczego padło niecałe 33 000 głosów, co przełożyło się na trzy mandaty parlamentarne w Sejmie Ustawodawczym (na łączną liczbę 112 mandatów), które zdobyli Adolf Grajewski, Jan Krasowski i Roman Zaremba. Jeszcze przed zwołaniem pierwszego powiedzenia Sejmu dwaj ostatni zrzekli się mandatów na rzecz księdza Bronisława Lausa i robotnika Antoniego Śnielawskiego. Decyzję tę tłumaczono koniecznością zagwarantowania demokratycznego charakteru zdominowanej wcześniej przez ziemian mniejszości polskiej w Sejmie. Grajewski był najbardziej aktywnym i najczęściej zabierającym głos w Sejmie członkiem frakcji polskiej. Delegatem frakcji do Zgromadzenia Seniorów został Śnielawski.

Przy polskiej frakcji w parlamencie powołano kierujące pracą posłów Biuro Informacyjne, w skład którego weszli: Wiktor Budzyński, Kazimierz Janczewski, Bolesław Lutyk, Konstanty Okulicz, Konstanty Plater-Zyberk, Władysław Wielhorski i Eugeniusz Romer.

Polska frakcja w Sejmie Ustawodawczym zdecydowała się na przyjęcie postaw wyczekującej i potępienie zajść antypolskich. W imieniu frakcji 22 maja 1920 roku Śnielawski odczytał deklarację zapewniającą o lojalności mniejszości polskiej wobec Republiki Litewskiej. Zaapelował on o zapewnienia pełnego równouprawnienia oraz zaspokojenie potrzeb kulturalnych i narodowych mniejszości polskiej, zaprzestanie prześladowań Polaków i nawiązanie jak najściślejszej współpracy między Litwą a II Rzeczpospolitą.

W 1920 roku powiązani z frakcją Eugeniusz Romer, Aleksander Meysztowicz i Adolf Grajewski przedstawili projekt autonomii Ziemi Wileńskiej, zarzucony po przekazaniu Litwie Wilna. Polska frakcja sprzeciwiła się przeniesieniu litewskiej stolicy do Wilna, opowiadając się za samostanowieniem mieszkańców regionu w sprawie jego przynależności państwowej.

W związku z kryzysem w relacjach polsko-litewskich spowodowanym buntem Żeligowskiego i powstaniem Litwy Środkowej relacje między polskimi a litewskimi posłami uległy pogorszeniu. Wiosną 1921 roku posłowie polskiej frakcji podpisali skierowany do Ligi Narodów memoriał, który zawierał skargę na rząd Litwy w związku z fałszowaniem wyników wyborowych sejmowych, usuwaniem języka polskiego z życia publicznego i szkół, dążeniem do likwidacji polskiej własności prywatnej itp. Na posiedzeniu sejmowym 6 lipca 1921 roku Mykolas Krupavicius nazwał Polaków „wszami naszego litewskiego narodu”, zaś na fali nastrojów antypolskich poseł Antoni Śnielawski został pobity, a ksiądz Bronisław Laus został zraniony rzuconym przez Jonasa Bildusasa krzesłem. Wobec braku reakcji prezydium Sejmu polscy posłowie na łamach Gońca Kowieńskiego ogłosili wycofanie się z prac Sejmu i do końca jego kadencji nie wzięli udziału w ani jednym posiedzeniu.

Wybory w 1922 roku W sierpniu 1922 roku na bazie frakcji polskiej, Biura Informacyjnego i poprzednich polskich inicjatyw wyborczych oficjalnie powołano Centralny Polski Komitet Wyborczy na czele z Eugeniuszem Romerem i Kazimierzem Janczewskim. W porównaniu z poprzednią kampanią komitet rozbudował swoje struktury terenowe i wzmocnił agitację wyborczą poprzez m.in. publikacje w tygodnikach. W wyborach w 1922 roku obok listy CPKW Polacy w Kownie wystawili drugą listę, skupiającą działaczy robotniczych, socjaldemokratycznych i ludowych – lista ta została oficjalnie poparta przez Centralny Polski Komitet Wyborczy.

W wyborach parlamentarnych na obie polskie listy padło ponad 54 000 głosów, co przełożyło się pierwotnie na sześć mandatów, jednak na skutek zmiany interpretacji prawa wyborczego przez Główną Komisję Wyborczą Polacy otrzymali w Sejmie jedynie dwa miejsca – zdobyli je ksiądz Bronisław Laus i wybrany z kowieńskiej listy Kazimierz Wołkowycki, którzy razem utworzyli frakcję polską. W marcu 1923 roku polscy posłowie poparli wotum nieufności wobec rządu Ernestasa Galvanauskasa, co doprowadziło do przedterminowych wyborów.

Wybory w 1923 roku mały|Wyniki wyborów parlamentarnych w 1923 roku – różową kropką zaznaczono mandaty zdobyte przez mniejszość polską W wyborach w 1923 roku swoje listy ponownie wystawiły CPKW i kowieński Polski Związek Robotniczy Jedność. Otrzymały one łącznie ponad 63 000 głosów, co przełożyło się na cztery mandaty. Frakcję polską utworzyli: Wiktor Budzyński, Bolesław Lutyk, Wincenty Rumpel i Kazimierz Wołkowycki; jej przewodniczącym został Lutyk.

Polscy posłowie poparli wybór prezydenta Stulginskisa, a przedstawiciele frakcji znaleźli się w komisjach do spraw oświaty i spraw socjalnych. Po zmianie rządu członkowie frakcji polskiej sprzymierzyli się z przedstawicielami mniejszości żydowskiej i niemieckiej; większość ich działalności stanowiło składanie interpelacji i zapytań poselskich.

Wybory w 1926 roku W czasie kampanii wyborczej w 1926 roku dochodziło do rozbijania wieców CPKW przez zorganizowane bojówki i pobić kandydatów na posłów, rozpowszechniano także fałszywe odezwy o unieważnieniu polskich list i apele o bojkot głosowania. Polacy ponownie uzyskali cztery mandaty. Liczba głosów oddanych na polskie listy nieznacznie spadła – wyborcy, którzy zmienili listę na którą oddali głos, w większości skierowali się do ugrupowań ludowych i socjaldemokratycznych, wśród których kwestia równouprawnienia mniejszości stanowiła jeden z tematów kampanii wyborczej. W nowym Sejmie frakcję polską stworzyli Bolesław Lutyk, Wiktor Budzyński, Jan Bucewicz i wybrany z kowieńskiej listy robotniczej Tomasz Giżyński. Dzięki zgodzie premiera Mykolasa Sleževičiusa na postulaty mniejszości polskiej, członkowie polskiej frakcji poparli w Sejmie jego rząd i stali się po raz pierwszy częścią koalicji rządowej.

W 1926 roku posłowie wybrani z listy Centralnego Polskiego Komitetu Wyborczego poparli wybór Antanasa Smetony na prezydenta Litwy. W początkowych miesiącach po zamachu stanu członkowie polskiej frakcji zajmowali stanowisko przychylnej neutralności wobec nowego rządu. Na skutek zaostrzenia sytuacji wewnętrznej w kraju i antypolskiej kampanii rządu Voldemarasa frakcja polska przeszła do opozycji i poparła 12 kwietnia 1927 roku wniosek o wotum nieufności wobec rządu. Rząd został odwołany, a w następstwie tego wydarzenia prezydent Smetona rozwiązał Sejm.

Przypisy

Kategoria:Partie i ugrupowania na Litwie Kategoria:Polacy na Litwie Kategoria:Historia Litwy w latach 1918–1940