Amerykanizm () – nazwa zespołu poglądów teologicznych, duszpasterskich i dotyczących relacji Kościoła katolickiego ze społeczeństwem, przypisywanych pod koniec XIX wieku części katolików w Stanach Zjednoczonych i ich europejskim zwolennikom. Poglądy określane tym mianem zostały skrytykowane przez papieża Leona XIII w liście apostolskim Testem benevolentiae nostrae z 22 stycznia 1899 roku.

Amerykanizmowi przypisywano m.in. dążenie do dostosowania metod działalności Kościoła do warunków nowoczesnego społeczeństwa, silniejsze podkreślanie indywidualnej inicjatywy religijnej, pierwszeństwo tzw. cnót czynnych nad biernymi oraz pomniejszanie znaczenia tradycyjnych form życia zakonnego i zewnętrznego kierownictwa duchowego.

W historiografii trwa spór, w jakim stopniu poglądy potępione przez Leona XIII były rzeczywiście głoszone przez amerykańskich katolików jako spójny program teologiczny. Główni przedstawiciele amerykańskiej hierarchii, w tym kardynał James Gibbons, zaprzeczali, aby wyznawali poglądy przedstawione w papieskim dokumencie. Z tego względu kontrowersja wokół amerykanizmu bywa opisywana jako spór dotyczący tzw. „fantomowej herezji”.

Tło historyczne W drugiej połowie XIX wieku Kościół katolicki w Stanach Zjednoczonych rozwijał się w odmiennych warunkach społecznych i politycznych niż Kościoły w większości państw europejskich. Amerykańscy katolicy funkcjonowali w państwie republikańskim, pozbawionym Kościoła państwowego, w otoczeniu społeczeństwa religijnie pluralistycznego. Jednocześnie znaczna część społeczności katolickiej składała się z kolejnych fal imigrantów europejskich, co prowadziło do sporów dotyczących ich asymilacji i miejsca Kościoła w kulturze amerykańskiej.

Część amerykańskich hierarchów, związanych m.in. z kardynałem Jamesem Gibbonsem, arcybiskupem Johnem Irelandem i biskupem Johnem Josephem Keane’em, była przekonana o możliwości pogodzenia katolicyzmu z amerykańskim ustrojem republikańskim i demokratycznym. W amerykańskim Kościele istniały jednocześnie spory dotyczące szkolnictwa parafialnego, zachowywania języków i kultur poszczególnych grup imigranckich oraz stopnia ich integracji ze społeczeństwem Stanów Zjednoczonych.

Do problemu relacji między Kościołem a amerykańskim systemem politycznym Leon XIII odniósł się w encyklice Longinqua z 6 stycznia 1895 roku. Papież pozytywnie oceniał rozwój katolicyzmu w Stanach Zjednoczonych i swobodę działania zapewnianą Kościołowi przez amerykański system prawny. Zarazem zastrzegał, że nie należy na tej podstawie uznawać rozdziału Kościoła od państwa za idealny model stosunków między nimi.

Isaac Hecker i początki sporu Centralną postacią późniejszego sporu stał się Isaac Thomas Hecker (1819–1888), amerykański konwertyta na katolicyzm i duchowny, który w 1858 roku wraz z grupą byłych redemptorystów założył paulistów (ang. Paulist Fathers, oficjalnie Missionary Society of Saint Paul the Apostle). Jednym z głównych celów nowego zgromadzenia była działalność misyjna wśród mieszkańców Stanów Zjednoczonych, w tym ewangelizacja niekatolików.

Hecker uważał, że katolicyzm może rozwijać się w warunkach amerykańskiego społeczeństwa i że sposób jego głoszenia powinien uwzględniać miejscową kulturę. Oficjalna historia paulistów opisuje ideę pierwszych członków zgromadzenia jako dążenie zarówno do przybliżenia Kościoła katolickiego Amerykanom, jak i do lepszego zrozumienia przez Kościół „demokratycznego ducha Ameryki”.

W 1891 roku członek paulistów Walter Elliott opublikował biografię Heckera zatytułowaną The Life of Father Hecker. Książka stała się następnie podstawą francuskiej adaptacji, której przedmowę napisał francuski duchowny Félix Klein. To właśnie sposób przedstawienia Heckera we francuskim wydaniu przyczynił się do powstania europejskiej kontrowersji wokół poglądów nazwanych później amerykanizmem.

Francuska recepcja książki zbiegła się z trwającymi we Francji sporami pomiędzy katolikami bardziej przychylnymi republice i nowoczesnej demokracji a środowiskami konserwatywnymi. Jednym z krytyków tendencji przypisywanych Heckerowi był Charles Maignen, który w 1898 roku opublikował książkę Le Père Hecker, est-il un saint? Études sur l’américanisme. Spór europejski miał istotne znaczenie dla ukształtowania obrazu „amerykanizmu” jako odrębnego nurtu doktrynalnego.

Testem benevolentiae nostrae 22 stycznia 1899 roku Leon XIII skierował do kardynała Jamesa Gibbonsa, arcybiskupa Baltimore, list Testem benevolentiae nostrae. Dokument został poświęcony – zgodnie z jego oficjalnym łacińskim nagłówkiem – „pewnym poglądom określanym mianem amerykanizmu”. Bezpośrednim kontekstem wystąpienia papieża były kontrowersje wywołane przez zagraniczną recepcję biografii Isaaca Heckera.

Leon XIII podkreślał jednocześnie swoje uznanie dla Kościoła oraz społeczeństwa Stanów Zjednoczonych. Wyjaśniał, że nazwa „amerykanizm” nie jest przez niego odrzucana, jeśli oznacza charakterystyczne pozytywne cechy Amerykanów, ich instytucje polityczne, prawa i obyczaje. Sprzeciw papieża dotyczył przypisywanych temu terminowi poglądów religijnych, które uznawał za niemożliwe do pogodzenia z nauczaniem Kościoła.

Jednym z podstawowych problemów wskazanych przez Leona XIII było twierdzenie, że w celu skuteczniejszego pozyskiwania ludzi dla katolicyzmu Kościół powinien dostosować się do współczesnej cywilizacji nie tylko w zakresie metod działania, ale również w sposobie przedstawiania depozytu wiary. Papież sprzeciwiał się w szczególności pomijaniu lub łagodzeniu tych elementów doktryny, które mogłyby być trudniejsze do przyjęcia dla niekatolików.

W Testem benevolentiae nostrae Leon XIII odniósł się do kilku grup poglądów przypisywanych amerykanizmowi:

dostosowanie doktryny do współczesnej cywilizacji – papież odrzucił koncepcję, według której treść doktryny katolickiej mogłaby być zmieniana lub reinterpretowana w celu lepszego odpowiadania poglądom współczesnego społeczeństwa;

pomijanie niektórych prawd wiary w działalności misyjnej – Leon XIII sprzeciwił się przemilczaniu lub osłabianiu znaczenia określonych elementów nauczania katolickiego w celu ułatwienia pozyskiwania niekatolików;

przeciwstawianie cnót naturalnych i nadprzyrodzonych – dokument odrzucał pogląd, według którego cnoty naturalne miałyby w nowych warunkach społecznych zastępować lub przewyższać znaczeniem cnoty nadprzyrodzone związane z działaniem łaski;

przeciwstawianie cnót czynnych i biernych – papież krytykował przekonanie, że dla współczesnego człowieka większą wartość mają cnoty związane z aktywnością i samodzielnym działaniem niż takie cnoty jak pokora, posłuszeństwo czy wyrzeczenie;

pomniejszanie znaczenia życia zakonnego – Leon XIII odrzucił przekonanie, że śluby zakonne i tradycyjne zgromadzenia zakonne straciły na znaczeniu w warunkach nowoczesnego społeczeństwa;

ograniczanie roli zewnętrznego kierownictwa duchowego – dokument sprzeciwiał się takiemu rozumieniu bezpośredniego działania Ducha Świętego w człowieku, które prowadziłoby do pomniejszania znaczenia kierownictwa duchowego i kościelnego autorytetu.

Leon XIII nie odrzucał natomiast możliwości stosowania nowych metod apostolstwa jako takich. W Testem benevolentiae nostrae dopuszczał m.in. prowadzenie rozmów religijnych z niekatolikami poza świątyniami oraz przedstawianie im katolickiej nauki w przystępny i przyjazny sposób, pod warunkiem zachowania doktryny i działania za zgodą biskupów.

Reakcja Kościoła w Stanach Zjednoczonych Główni hierarchowie amerykańscy nie zakwestionowali doktrynalnego stanowiska Leona XIII, lecz podważali założenie, że opisane przez niego poglądy stanowią rzeczywiste nauczanie znaczącej części Kościoła w Stanach Zjednoczonych. Właśnie rozbieżność między treścią papieskiego potępienia a samooceną amerykańskich hierarchów stała się jednym z zasadniczych problemów późniejszej historiografii amerykanizmu.

17 marca 1899 roku kardynał James Gibbons skierował do Leona XIII odpowiedź. Przyjął w niej odrzucenie poglądów opisanych w Testem benevolentiae nostrae, zarazem jednak zaprzeczył, aby poglądy te były nauczane przez amerykańskich katolików w formie przedstawionej w papieskim liście.

W Kościele amerykańskim istniały jednak rzeczywiste konflikty pomiędzy środowiskami określanymi jako bardziej liberalne lub „amerykanizujące” a ich konserwatywnymi krytykami. Dotyczyły one m.in. stosunku do demokracji, szkolnictwa katolickiego, asymilacji imigrantów, relacji między Kościołem i państwem oraz udziału katolików w życiu społecznym państwa pluralistycznego. Z tego powodu część historyków rozróżnia między amerykanizmem jako zestawem tez doktrynalnych potępionych w 1899 roku a szerszymi, rzeczywiście istniejącymi sporami w amerykańskim Kościele końca XIX wieku.

„Fantomowa herezja” Historyczny charakter amerykanizmu stał się przedmiotem wieloletniej debaty. Thomas T. McAvoy określił potępienie amerykanizmu jako jeden z najbardziej niejasnych epizodów w historii katolicyzmu w Stanach Zjednoczonych. Zwracał uwagę, że doktryny nazwane amerykanizmem uzyskały tę nazwę przede wszystkim w europejskich środowiskach teologicznych, częściowo wskutek francuskiej adaptacji biografii Heckera i sporów prowadzonych w europejskiej prasie katolickiej.

W 1949 roku Félix Klein opublikował książkę zatytułowaną Une hérésie fantôme: l'américanisme („Fantomowa herezja: amerykanizm”), w której powrócił do wydarzeń z końca XIX wieku. Samo określenie „fantomowa herezja” stało się następnie jednym ze sposobów opisywania problemu historycznej realności amerykanizmu.

Część historyków kwestionuje istnienie jednolitego ruchu amerykanistycznego, którego przedstawiciele świadomie wyznawaliby cały zespół poglądów potępionych przez Leona XIII. Thomas E. Wangler wskazywał, że badania nad amerykanizmem miały trudności z wykazaniem spójności pomiędzy różnymi działaniami i opiniami przypisywanymi „amerykanistom”, a wcześniejsza historiografia dochodziła nawet do wniosku, że kontrowersja była w znacznym stopniu problemem Kościoła francuskiego.

Nie oznacza to jednak, że spór był całkowicie pozbawiony podstaw w realnych różnicach występujących w Kościele amerykańskim. Istniały rzeczywiste środowiska popierające szybszą asymilację katolickich imigrantów, bardziej pozytywny stosunek do ustroju demokratycznego i rozdziału Kościoła od państwa oraz nowe metody obecności katolików w pluralistycznym społeczeństwie. W historiografii rozróżnia się więc niekiedy między „amerykanizmem” jako systemem doktrynalnym przedstawionym w europejskiej polemice a szerszym nurtem amerykańskiego katolicyzmu, z którym wiązani byli Gibbons, Ireland, Keane i inni hierarchowie.

Zobacz też modernizm katolicki Isaac Thomas Hecker Pauliści (USA) Longinqua Kościół katolicki w Stanach Zjednoczonych

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Leon XIII, Testem benevolentiae – tekst łaciński na stronie Stolicy Apostolskiej Leon XIII, Longinqua – tekst angielski na stronie Stolicy Apostolskiej

Kategoria:Historia Kościoła katolickiego Kategoria:Kościół katolicki w Stanach Zjednoczonych Kategoria:Teologia katolicka Kategoria:Herezje wobec katolicyzmu