Ustawa o ochronie przyrody (II RP) – określała jakie twory przyrody podlegają ochronie, w tym ziemia, wody, zwierzęta, rośliny, minerały, skamieniałości, których zachowanie leżało w interesie publicznym ze względów naukowych, estetycznych, historycznych, pamiątkowych albo też ze względu na swoiste cechy krajobrazu, i które władza państwowa uznała za podlegające ochronie.

Regulacje prawne w sprawie ochrony przyrody Ustawa o ochronie przyrody przyjęta w 1934 r., po raz pierwszy kompleksowo określała zasady ochrony przyrody w skali całego państwa, ustanawiała podstawowe instytucje ochrony przyrody oraz tworzyła fundament prawny całego systemu ochrony przyrody w PolsceUstawa z dnia 10 marca 1934 r. o ochronie przyrody. Dz. U. 1934 nr 31 poz. 274.

Cele ochrony przyrody Ustawa z 1934 r. o ochronie przyrody przewidywała szeroki katalog środków prawnych służących zachowaniu cennych elementów środowiska naturalnego. Celem ochrony było przede wszystkim zabezpieczenie obiektów i obszarów przyrodniczych przed ich zniszczeniem lub przekształceniem, poprzez wprowadzenie czasowych bądź bezterminowych ograniczeń w zakresie ingerencji człowieka. Wszelkie istotne zmiany dotyczące chronionych obiektów lub ich bezpośredniego otoczenia mogły być dokonywane wyłącznie za zgodą właściwych władz państwowychDorota Malec, Pojęcie interesu publicznego w polskiej ustawie o ochronie przyrody z 10 marca 1934 r,, Czasopismo Prawno-Historyczne”, T. 53, z.1,s. 315-3325.

Ustawa ustanawiała również zakazy odnoszące się do sposobu korzystania z chronionych zasobów przyrody. Obejmowały one m.in. zakaz polowania i rybołówstwa, ścinania drzew, niszczenia roślinności, zanieczyszczania wód oraz zmiany ich naturalnego biegu, a także wydobywania ziemi, skał i minerałów. Rozwiązania te miały zapobiegać degradacji środowiska oraz zachować jego naturalny charakter. Odrębnymi przepisami objeto ochronę żubra i zółwiaRozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 12 października 1938 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa i Reform Rolnych o uznaniu żubra za gatunek chroniony. Dz. U 1938 nr 84 poz. 568Rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 16 października 1935 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa i Reform Rolnych o uznaniu żółwia za gatunek chroniony. Dz. U. 1935 nr 80 poz. 498.

Istotnym elementem systemu ochrony było także ograniczenie obrotu chronionymi obiektami. Ustawa zakazywała ich zbywania, nabywania, przewożenia oraz wywożenia za granicę bez stosownego zezwolenia, co miało przeciwdziałać nielegalnemu pozyskiwaniu i wywozowi cennych okazów przyrodniczychJerzy Nowak, Prawne podstawy ochrony przyrody i pejzażu w Polsce, Współczesna Myśl Prawnicza, 1939, nr 6, s. 21-25..

Przepisy obejmowały ponadto ochronę krajobrazu poprzez zakaz umieszczania na chronionych obiektach i terenach tablic, napisów oraz reklam, a także możliwość ograniczania działalności inwestycyjnej. W szczególności dopuszczano zakaz wznoszenia budowli, lokalizacji zakładów przemysłowych, handlowych i innych obiektów mogących naruszać walory przyrodnicze lub krajobrazowe.

Ustawa przewidywała także możliwość podejmowania przez organy państwowe czynnych działań ochronnych. Obejmowały one wykonywanie urządzeń i prac służących zachowaniu lub odtworzeniu walorów przyrodniczych, takich jak budowa wałów, regulacja stosunków wodnych, zalesianie, wprowadzanie odpowiedniej roślinności, budowa ogrodzeń oraz umieszczanie oznakowania informującego o objęciu danego obiektu lub obszaru ochronąJan Pawlikowski, Rozbudowa prawnych podstaw ochrony przyrody w Polsce, Ochrona Przyrody, 1934, Rocznik 14, s.1-8. . .

Ograniczenia dotyczące ochrony przyrody Regulacje prawne o ochronie przyrody przewidywały, że ograniczenia ustanowione zostały w celu ochrony obiektów i obszarów przyrodniczych, które miały charakter powszechnie obowiązujący i były związane z samym przedmiotem ochrony. Oznaczało to, że obowiązywały każdego właściciela nieruchomości lub innego chronionego obiektu, jak również osoby posiadające inne prawa rzeczowe lub użytkowe do danego przedmiotu. W konsekwencji zmiana właściciela nie powodowała wygaśnięcia obowiązków wynikających z ustanowionej ochronyLudwik Jastrzębski, Ochrona prawna przyrody i środowiska w Polsce. Zagadnienia administracyjne. Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1976, s.8-9..

Jednocześnie ustawodawca dążył do zachowania równowagi pomiędzy interesem publicznym a ochroną prawa własności. Właściciel nie mógł zostać zobowiązany wbrew swojej woli do wykonywania prac służących ochronie przyrody ani do ponoszenia kosztów ich realizacji. Finansowanie przedsięwzięć ochronnych należało co do zasady do państwa i było pokrywane ze środków przeznaczonych na cele ochrony przyrody, o ile odrębne przepisy lub umowy nie stanowiły inaczej.

W przypadku braku porozumienia pomiędzy zainteresowanymi stronami wysokość udziału w kosztach utrzymania urządzeń ochronnych ustalał właściwy miejscowo sąd grodzki w postępowaniu niespornym. Rozwiązanie to miało zapewnić sprawiedliwy podział obciążeń

Tworzenie parków narodowych Ustawa z 1934 r. o ochronie przyrody po raz pierwszy stworzyła jednolite podstawy prawne do tworzenia parków narodowych w Polsce. Ustawodawca uznał, że szczególnie cenne obszary przyrodnicze wymagają kompleksowej ochrony obejmującej całe ekosystemy, a nie jedynie pojedyncze obiekty, takie jak drzewa, głazy narzutowe czy stanowiska rzadkich gatunków. W związku z tym możliwość ustanowienia parku narodowego przewidziano dla terenów odznaczających się wyjątkowymi walorami krajobrazowymi oraz bogactwem osobliwości przyrodniczych, których ochrona wymagała zachowania integralności całego obszaruBarbara Gach, Tworzenie parków narodowych w Polsce Ludowej na przykładzie Ojcowskiego Parku Narodowego, Studia Prawno-Ekonomiczne, T. CXII, 2019, s. 28-31.Jan Bodziarczyk, Andrzej Jaworski, Utworzone oraz projektowane rezerwaty i parki narodowe na obszarach południowo-wschodniej części II Rzeczypospolitej. Roczniki Bieszczadzkie, 2019, nr 27, s. 15-18..

Ustawa określała minimalną powierzchnię parku narodowego na co najmniej 300 ha. O jego utworzeniu decydowała Rada Ministrów w drodze rozporządzenia. W akcie tym należało szczegółowo określić zarówno przedmiot ochrony, jak i zakres obowiązujących ograniczeń oraz środków ochronnych na obszarze parku. Rozwiązanie to zapewniało jednolite zasady ochrony całego chronionego obszaru i umożliwiało dostosowanie przepisów do jego indywidualnych walorów przyrodniczych.

Inicjatywa utworzenia parku narodowego należała do Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, który składał wniosek Radzie Ministrów po uprzednim zasięgnięciu opinii Państwowej Rady Ochrony Przyrody oraz w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa i Reform Rolnych. Takie rozwiązanie odzwierciedlało międzyresortowy charakter ochrony przyrody, wymagający współpracy administracji odpowiedzialnej za ochronę dziedzictwa przyrodniczego z organami zarządzającymi gospodarką rolną i leśną.

W celu zapewnienia trwałości ustanowionej ochrony przepisy przewidywały ujawnianie faktu włączenia nieruchomości do parku narodowego w księgach hipotecznych. Wpis taki, dokonywany był na wniosek Prokuratorii Generalnej, która gwarantowała jawność ograniczeń dotyczących nieruchomości oraz zapewniał ich skuteczność wobec kolejnych właścicieli i innych podmiotów posiadających prawa rzeczowe.

Ustawa przewidywała również możliwość wydawania aktów wykonawczych służących realizacji ochrony na terenie parków narodowych. Minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego był uprawniony do wydawania rozporządzeń uszczegóławiających zasady ochrony, natomiast wojewodowie mogli wydawać zarządzenia regulujące praktyczne aspekty jej wykonywania. W przypadku parków obejmujących lasy państwowe lub inne grunty pozostające pod zarządem Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych, akty te wymagały współdziałania obu ministrów a zarządzenia wojewody dotyczące lasów państwowych musiały być uzgadniane z właściwymi organami administracji leśnej.

Państwowa Rada Ochrony Przyrody Celem popierania ochrony przyrody Minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego powoływał Państwową Rade Ochrony Przyrody, której organizację, skład i siedzibę oznacza w rozporządzeniu, wydanym w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa i Reform RolnychRozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 14 listopada 1936 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa i Reform Rolnych o Państwowej Radzie Ochrony Przyrody. Dz. U. 1936 nr 94 poz. 660.

Straż ochrony przyrody Straż ochrony przyrody powoływał Minister Spraw Wewnętrznych i określał ich prawa i obowiązki oraz tryb ich ustanawiania. W zakresie wykonywanych czynności straż korzystała z ochrony na równi z urzędnikami. Straże współdziałali z komitetami ochrony przyrody i organizacjami społecznymi, mającymi na celu ochronę przyrodyRozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 25 lutego 1937 r. o Komitetach Ochrony Przyrody. Dz. U. 1937 nr 27 poz. 195. Utrzymanie straży nie mogło obciążać Skarbu Państwa. Straż ochrony przyrody w wykonywaniu zleconych jej czynności nie mogła ograniczać właścicieli i użytkowników w prawach im służących. W lasach państwowych straż można było ustanowić tylko za zgodą organu administracji lasów państwowych.

Fundusz Ochrony Przyrody Dla celów ochrony przyrody utworzono osobny Fundusz Ochrony PrzyrodyAnna Tarnowska, Rozwiązania instytucjonalne w zakresie ochrony przyrody w II RP, Przegląd Prawa Ochrony Środowiska, 2014, nr 4, s. 57-58.. Fundusz Ochrony Przyrody był osobą prawną. Nadzór nad administracją Funduszu należała do Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, który w porozumieniu z Ministrami Spraw Wewnętrznych i Ministrem Skarbu wydawał przepisy o organizacji i działalności Funduszu. Do Funduszu Ochrony Przyrody wpływały dary i zapisy oraz przedmioty, które ulegały przepadkowi lub odszkodowaniu. Do działania przed sądami w sprawie Funduszu Ochrony Przyrody, powołana była Prokuratoria Generalna Rzeczypospolitej Polskiej.

Roszczenia o odszkodowanie Ustawa z 1934 r. o ochronie przyrody przewidywała mechanizm rekompensaty dla właścicieli nieruchomości oraz innych osób posiadających prawa do przedmiotów objętych ochroną przyrody. Rozwiązanie to miało na celu zachowanie równowagi pomiędzy interesem publicznym, związanym z ochroną zasobów przyrodniczych a konstytucyjnie chronionym prawem własności. Ustawodawca uznał, że wprowadzenie ograniczeń służących ochronie przyrody nie powinno prowadzić do nieuzasadnionego obciążenia właścicieli skutkami finansowymi podejmowanych przez państwo działań.

Prawo do odszkodowania przysługiwało w sytuacji, gdy ustanowienie ochrony przyrody powodowało istotną zmianę dotychczasowego sposobu używania lub użytkowania nieruchomości bądź innego chronionego przedmiotu. Warunkiem dochodzenia roszczeń było wykazanie rzeczywistej szkody majątkowej, pozostającej w bezpośrednim związku z wydaniem rozporządzeń lub zarządzeń wprowadzających określone ograniczenia. Oznaczało to, że odszkodowanie nie przysługiwało za samo ustanowienie ochrony, lecz wyłącznie za realny uszczerbek majątkowy wynikający z ograniczenia dotychczasowego sposobu korzystania z własności.

Odpowiedzialność za wypłatę odszkodowania ponosił przede wszystkim Skarb Państwa. Jednocześnie ustawa dopuszczała możliwość pokrycia należnych świadczeń z Funduszu Ochrony Przyrody lub z innych funduszy przeznaczonych na realizację celów ochrony przyrody. Rozwiązanie to miało zapewnić sprawne finansowanie rekompensat, niezależnie od źródła środków publicznych przeznaczonych na ten cel.

Przypisy

Kategoria:Ochrona przyrody w Polsce