Leszczyńscy herbu Abdank – żyjący do dziś, polski ród szlachecki, wywodzący się z Leszczyna na Mazowszu. Rodzina należy do jednych z najbardziej rozgałęzionych i rozrodzonych rodów szlacheckich w Polsce.
Jedna z gałęzi rodziny założyła wieś Leszczkę na Podlasiu, z której rozprzestrzenili się po Rusi i Litwie, tworząc liczne, często trudne do powiązania ze sobą linie, z uwagi na brak zachowanych materiałów genealogicznych. W kolejnych stuleciach przedstawiciele rodu występowali jako właściciele lub współwłaściciele licznych dóbr ziemskich w całym kraju.
W historii Leszczyńskich widoczna była tradycja służby wojskowej. Członkowie rodziny występowali jako oficerowie i żołnierze Rzeczypospolitej Obojga Narodów, pełnili funkcje rotmistrzów królewskich, towarzyszy pancernych, poruczników kawalerii narodowej i pułkowników wojsk litewskich. Niejednokrotnie przelewali krew za swój kraj, broniąc jego ustroju. Zajmowali również miejsca znaczących dygnitarzy, piastując urzędy ziemskie i grodzkie.
Najbardziej znaczącym przedstawicielem rodu był Józef Benedykt Skarbek-Leszczyński, który otrzymał w 1782 roku od cesarza Józefa II Habsburga tytuł hrabiowski. Tytuł ten nosili jego potomkowie, jednak wszyscy męscy przedstawiciele linii hrabiowskiej zmarli bezpotomnie.
Nazwisko Nazwisko rodowe Leszczyńskich ma charakter odmiejscowy, czyli określający miejsce pochodzenia rodu noszącego dane nazwisko. Wywodzi się z gniazda rodowego Leszczyńskich, miejscowości Leszczyn (dziś: Leszczyn Księży oraz Leszczyn Szlachecki) na Mazowszu.
Tytuł hrabiowski mały|315x315px|Herb hrabiowski Leszczyńskich Jedna z gałęzi rodu Leszczyńskich herbu Abdank uzyskała tytuł hrabiowski. Pierwszym i jedynym utytułowanym przedstawicielem rodu był Józef Benedykt Skarbek-Leszczyński, którego część dóbr po pierwszym rozbiorze Polski znalazła się pod panowaniem Habsburgów. W ten sposób został zaliczony do galicyjskiej szlachty podlegającej władzy cesarskiej.
Tytuł został nadany Leszczyńskiemu w 1782 roku przez cesarza Józefa II Habsburga, wraz z prawem dziedzicznym, formalnie wynosząc jego linię do grona arystokracji monarchii habsburskiej. Godność hrabiowska przechodziła następnie na wszystkich potomków Józefa Benedykta.
Tytuł hrabiowski wygasł w linii męskiej Leszczyńskich na dzieciach Józefa Benedykta po bezpotomnej śmieci Antoniego hr. Skarbek-Leszczyńskiego w 1809 roku. Linia żeńska natomiast wygasła 23 kwietnia 1829 roku po śmierci Eleonory hr. Skarbek-Leszczyńskiej.
Geneza Awdańcy (Abdankowie) byli średniowiecznym rodem rycerskim, którego przedstawiciele należeli do elity politycznej Polski piastowskiej. Jedną z najważniejszych postaci rodu był wojewoda Skarbimir, działający u boku króla Bolesława III Krzywoustego.
Podstawowym opracowaniem genealogii i dziejów rodu pozostaje w tym przedmiocie praca prof. Władysława Semkowicza. Semkowicz wskazał m.in., że Skarb, Skarbek i Skarbimir należały do charakterystycznych imion rodowych Awdańców. Na temat badań Semkowicza neutralnie wypowiadał się współczesny historyk, prof. Jerzy Topolski.
Od Skarbków wywodzono następnie Leszczyńskich herbu Abdank. Wacław Warszycki w swoim herbarzu z 1782 r. stwierdza wprost, że Leszczyńscy wywodzą się od Skarbków herbu Abdank, którzy wywodzą się bezpośrednio od Awdańców. Na wspólne pokrewieństwo może również wskazywać późniejsza tradycja rodowa, zgodnie z którą członkowie rodu Leszczyńskich używali przydomku „Skarbek” w swoim nazwisku.
Historia lewo|mały|Królestwo Polskie (XIV w.) Leszczyńscy herbu Abdank wywodzili się z Leszczyna (dziś Leszczyn Księży oraz Leszczyn Szlachecki), w dawnej ziemi płockiej na Mazowszu. Z czasem część rodu miała przenieść się na Podlasie, gdzie na gruntach Pierlejewa założyła wieś Leszczkę, nazywaną dawniej Leszczką Pierlejewo (dziś Leszczka Mała oraz Leszczka Duża). Tam rodzina rozrosła się znacząco, a jej kolejne gałęzie osiedlały się następnie dalej na wschodzie, przede wszystkim na Litwie i Rusi. Przedstawiciele rodu herbu Abdank pozostawali właścicielami dóbr w podlaskiej Leszczce jeszcze w XVIII wieku.
Rodowa siedziba w Leszczynie nie pozostała jednak długo w rękach Leszczyńskich. Przez większą część późniejszej historii miejscowe dobra, wraz z mazowiecką kolebką Leszczyńskich, należały do rodu Zagłobów, zwanego także Zagrobami. Już w XVI wieku część rodziny używała predykatu odmiejscowego „z Płonnej”, położonej w powiecie płońskim na Mazowszu. Tego rodzaju określenia służyły wówczas identyfikacji szlachcica przez wskazanie jego siedziby lub majątku i mogły zmieniać się wraz ze zmianą miejsca osiedlenia rodziny i stosowano je przed uformowaniem się nazwiskZofia Kaleta, Nazwisko w kulturze polskiej, Warszawa 1998, s. 39–41..
Linia mazowiecka W źródłach z drugiej połowy XV i pierwszej połowy XVI wieku odnotowano kilku pierwszych przedstawicieli tej rodziny, związanych z Leszczynem i wywodzących od tej miejscowości swoje określenie rodowe „z Leszczyna”. W 1466 roku Dobiesław, syn Stanisława z Leszczyna, został zapisany w metryce Uniwersytetu Krakowskiego jako tamtejszy student. Sześć lat później, w 1472 roku, na kartach historii pojawia się Jan z Leszczyna, który dokonuje podziału należącej do siebie części Leszczyna i przekazał ją bratankom: Pawłowi, Mikołajowi i Piotrowi, synom jego brata Piotra. Piotr z Leszczyna był jednym z właścicieli części wsi Leszczyno Księże. W 1449 roku zabezpieczył swojej żonie o imieniu Ofka, wiano w wysokości 60 kop groszy, na połowie należących do niego dóbr w Leszczynie. Zmarł na pewno przed 1470 rokiem, ponieważ w dokumencie z tego roku Ofka została wymieniona już jako wdowa. Ofka pojawiła się wówczas z Jakubem, Janem i Mikołajem, braćmi i dziedzicami Leszczyna, przy odstąpieniu pięciołanowego wójtostwa w Proboszczewicach za 45 kop groszy.
Pod koniec XV wieku w źródłach pojawia się także Jakub Krystyn z Leszczna. W 1497 roku otrzymał od króla Jana I Olbrachta dobra odebrane wcześniej szlachcie za niestawienie się na wyprawę wojenną. Nadanie obejmowało posiadłości w kilku miejscowościach ówczesnego województwa płockiego: Bronowie, Tchórzu, Płonnie, Nowej Wsi i Karwowie, a także część dóbr w samym Leszczynie, należącą wcześniej do Jana Kurka i Mirza. Dobra w Płonnej należały wcześniej do Jana Bylińskiego.
W 1537 roku bracia Feliks i Jakub z Leszczyna prowadzili spór z Pawłem Suleńskim o prawa do części Leszczyna. W ówczesnych czasach miejscowy majątek nie należał do jednego właściciela, lecz był podzielony pomiędzy kilku dziedziców, posiadających odrębne udziały w tej samej miejscowości.
Krystyn Leszczyński z Większej Płony był żonaty z Elżbietą, córką Wojciecha Poszwy z Jaroszewa. Źródła z 1530 roku wymieniają liczne potomstwo tej pary, córki: Annę, Zofię i Barbarę oraz synów Jana, Piotra, Stanisława, Jakuba, Wojciecha, Mikołaja i Zygmunta. Anna została wydana w 1536 roku za Michała Żylicza.
Dzieci Krystyna Leszczyńskiego pojawiają się przede wszystkim przy okazji sporów majątkowych i postępowań sądowych, co pozwala częściowo odtworzyć ich związki z Płonną i okolicznymi dobrami. W 1534 roku Jan Leszczyński prowadził proces z Anną z Małej Płonny, a w 1536 roku sądził się z przedstawicielami rodu Nowowiejskich. Również w 1536 roku pozostałe dzieci Krystyna, z wyjątkiem Jana i Anny, zawarły z Pawłem z Bilina porozumienie dotyczące części dóbr w Płonnie. W 1543 roku natomiast wszyscy synowie Krystyna występowali wspólnie w sporze sądowym z bliżej nieznanym Brzeskim. mały|Rzeczpospolita Obojga Narodów po unii lubelskiej w 1569 roku W kolejnym pokoleniu rodu pojawiają się Stefan i Piotr, synowie Jakuba Leszczyńskiego. Obaj byli związani z Uniwersytetem Krakowskim: Stefan został wpisany do grona studentów w 1551 roku, natomiast Piotr rozpoczął tam studia w 1579 roku. Piotr jest zarazem poświadczony w źródłach jako właściciel ziemski, w 1564 roku posiadał część Kiełpin i Wąpielska w powiecie rypińskim na Kujawach.
Wojciech i Mikołaj, synowie wspomnianego wcześniej Krystyna, zostali odnotowani w 1578 roku jako dziedzice części Małej Płonny. Z tą samą gałęzią rodziny wiązani są również Piotr z Płonnej, pełniący urząd chorążego miasta Płock w latach 1587–1589, oraz jego brat Stanisław, kanonik płocki. Stanisław uczestniczył także w życiu publicznym i w 1583 roku został wybrany deputatem na Trybunał Lubelski.
Krystyn z Leszczyna Szlacheckiego miał dziesięcioro dzieci, Jakuba, Annę, Zofię, Barbarę, Pawła, Stanisława, Wojciecha, Mikołaja, Zygmunta i Jana. Jan i Paweł, w źródłach historycznych są zwani „Chrzczonowiczami”. Według Adama Bonieckiego, matką obu tych synów miała być siostra Zygmunta Konarskiego, choć Jerzy Łempicki wszystkie dziesięć dzieci przypisuje Elżbiecie Jaroszewskiej h. Zagłoba. Od Jana i Pawła wywodziły się następne odgałęzienia rodziny związanej z Leszczynem.
Jan „Chrzczonowicz” był dwukrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną była Zofia Sledź z Mniszewa, drugą zaś Barbara Stefanówna Wityńska. Z obu małżeństw pochodziło co najmniej sześcioro dzieci: synowie Adam, Mikołaj, Jakub i Wojciech oraz córki Dorota i Elżbieta. Córka Elżbieta, została odnotowana w źródłach w 1539 roku jako żona Adama Krzeczkowicza (Krzeczka) z LeszczynaJan „Krzeczek” Leszczyński, Kielakowie.com, dostęp 3 sierpnia 2026..
Paweł „Chrzczonowicz”, drugi z synów Krystyna, miał troje znanych dzieci: Piotra, Wojciecha i Annę. W latach 1539–1542 wszyscy troje pojawiają się w księgach płockich w związku z licznymi postępowaniami sądowymi prowadzonymi przed miejscowymi sądami.
W późniejszych źródłach pojawiają się również pojedynczy przedstawiciele Leszczyńskich, których miejsca w genealogii rodu nie udało się dotąd jednoznacznie ustalić. Jan Leszczyński występował w 1614 roku jako burgrabia płocki. Z kolei Mikołaj Leszczyński był odnotowany jako edyl zamku malborskiego, zmarł przed 1640 rokiem.
Przedstawiciele Leszczyńskich z województwa płockiego uczestniczyli również w elekcjach królewskich. W 1648 roku elekcję Jana Kazimierza III Wazy podpisał Maciej Leszczyński. W 1669 roku, podczas wyboru Michała Korybuta Wiśniowieckiego, wśród elektorów znaleźli się Adam z Leszczyna oraz Tomasz. Elekcję Augusta II w 1697 roku podpisali natomiast Andrzej, Jan i Władysław. W 1764 roku w elekcji Stanisława Augusta Poniatowskiego uczestniczył Kazimierz.
W 1683 roku wzmiankowana była Anna Konstancja z Duninów h. Łabędź, pierwsza żona Pawła Leszczyńskiego, która następnie poślubiła Władysława Wolskiego, komornika chęcińskiego. Piotr Leszczyński, podwojewodzi płocki, w latach 1719–1721 dzierżawił ziemie należące do starostwa kruszwickiego od jednego z przedstawicieli rodu Mycielskich.
Do tej linii rodowej należał Paweł Skarbek-Leszczyński. Współcześni genealodzy nie potrafią jednak wyjaśnić, kto był ojcem Pawła oraz w jaki dokładnie sposób powiązany jest z rodziną. Pewne jest natomiast, że w 1798 roku we Kościelnej Wsi na Kujawach wziął ślub z Anną Kiełczewską. Małżeństwo pozostawiło po sobie córkę, Ludwikę Leszczyńską, późniejszą żonę Wincentego Ulejskiego, oraz syna Ignacego Leszczyńskiego. Ludwika i Ignacy zostali wylegitymowani ze szlachectwa w Królestwie Polskim przed 1850 rokiem. Paweł zmarł w 1816 roku. mały|Wejście do dawnego Pałacu Leszczyńskich w Belnie, obecnie pałac nie istnieje