Geist (postać fikcyjna)

Geist – postać fikcyjna, epizodyczny bohater powieści Lalka Bolesława Prusa. Profesor Geist pełni w Lalce funkcję przedstawiciela nauki i postępu technicznego. Jego postać ukazuje alternatywną drogę życiową dla Wokulskiego – zamiast podporządkowania życia nieszczęśliwej miłości, bohater oferuje mu szansę poświęcenia się działalności naukowej i pracy na rzecz rozwoju cywilizacji.

Fikcyjny życiorys Profesor Geist był niemieckim chemikiem, prowadzącym w Paryżu badania nad nowymi metalami o niezwykłych właściwościach. W środowisku naukowym uchodził za ekscentryka lub wręcz szaleńca, jednak nie porzucał swoich eksperymentów. Zabiegał o spotkanie ze Stanisławem Wokulskim, licząc na jego wsparcie finansowe dla prowadzonych badań.

Podczas rozmowy z Wokulskim zademonstrował rozległą wiedzę o jego życiu, w tym o locie balonem oraz towarzyszących mu wówczas myślach samobójczych, od których odwiódł Wokulskiego, sugerując mu, by zamiast tego spożytkował swoje życie na działalność naukową. Zaprezentował również efekty swoich prac, między innymi metale cięższe od platyny, przezroczyste oraz bardzo lekkie. Szczególne znaczenie przypisywał planom wynalezienia metalu o bardzo małej gęstości, który miał umożliwić budowę statków powietrznych i przyczynić się do rozwoju ludzkości.

Wokulski odwiedził laboratorium Geista i pod wpływem jego wizji rozważał porzucenie starań o względy Izabeli Łęckiej oraz poświęcenie majątku działalności naukowej. Na pamiątkę otrzymał od profesora próbkę nowego metalu, którą nosił w medalionie. Ostatecznie jednak ponownie zaangażował się w sprawy związane z Izabelą. Losy Geista po zakończeniu powieści pozostają nieznane, podobnie jak los Wokulskiego, choć pojawiają się sugestie, że mógł on powrócić do Paryża i podjąć współpracę z profesorem.

Analiza Geist razem z Julianem Ochockim reprezentują w Lalce watek fantastycznonaukowy. Są oni przedstawicielami świata nauki i zwolennikami postępu technicznego. Ochocki marzy o budowie maszyny latającej cięższej od powietrza, podczas gdy Geist prowadzi badania nad metalem lżejszym od powietrza. Oba motywy wyrażają przekonanie, że rozwój nauki może doprowadzić do radykalnego przekształcenia ludzkiej kondycji.

W studium Anity Czerwińskiej, Geist reprezentuje najwyższy stopień poświęcenia działalności naukowej, której podporządkowuje swoje całe życie. Piotr Konieczny w Geiście dostrzegł przykład wczesnego użycia motywu „szalonego naukowca” w literaturze polskiej. Z kolei Elizabeth Blake interpretuje Geista jako postać o faustowskich konotacjach, który w nieco diabelski sposób kusi Wokulskiego wizją sławy naukowej i wielkiego odkrycia.

Zdaniem Tomasza Sobieraja Geist reprezentuje najbardziej konsekwentnie rozwinięty w Lalce ideał naukowego postępu. Jego projekt przyszłego społeczeństwa opiera się na przekonaniu, że rozwój wiedzy i techniki umożliwi przezwyciężenie konfliktów społecznych oraz moralną odnowę ludzkości. Autor wskazuje jednak, że Prus zestawia tę wizję z obserwacją społecznych kryzysów współczesności, dzięki czemu utopijny program Geista nabiera charakteru problematycznego, a nie jednoznacznie afirmatywnego.

Katarzyna Kościewicz interpretuje utopię Geista w świetle koncepcji Zygmunta Baumana jako projekt typowy dla nowoczesności, a samego Geista jako reprezentanta nowoczesnej, scjentystycznej utopii. Zdaniem badaczki projekt uczonego, zmierzający do moralnego i cywilizacyjnego udoskonalenia ludzkości za pomocą nauki, poprzez eliminowanie z życia społecznego tego, co nieuporządkowane, przypadkowe i irracjonalne, wpisuje się w charakterystyczną dla XIX wieku wiarę w postęp i możliwość racjonalnego przekształcenia świata. Postać Geista stanowi w powieści wyraz przekonania, że rozwój nauki może prowadzić do przezwyciężenia ludzkich ograniczeń oraz stworzenia bardziej sprawiedliwego społeczeństwa. W tej interpretacji Geist nie jest jedynie ekscentrycznym wynalazcą, lecz reprezentantem jednej z najważniejszych idei kultury XIX wieku – wiary w możliwość przebudowy świata dzięki nauce.

Elizabeth Blake interpretuje Geista jako przeciwieństwo Izabeli Łęckiej i uosobienie świata nauki oraz twórczej pracy, który daje Wokulskiemu możliwość uwolnienia się od romantycznej obsesji. Podobnie według Agaty Zalewskiej, Geist pojawia się jako element alternatywny wyboru życiowej drogi dla Wokulskiego. Praca nad jego wynalazkiem mogłaby nadać bohaterowi rolę wielkiego uczonego i organizatora przemian cywilizacyjnych, jednak Wokulski porzuca tę możliwość na rzecz przyziemnego i nieudanego romansu z Izabelą.

Według Andrzeja Niewiadowskiego i Antoniego Smuszkiewicza, nigdy nie ukończona powieść Prusa Sława miała być kontynuacją losów Geista. Pojawiający się w Sławie profesor Gneist jest bardzo podobny do profesora Geista; w zasadzie identyczny jest też jego „cudowny wynalazek” (hydrometal – metal lżejszy od powietrza). Maciej Gloger zwraca jednak uwagę, że Gneist ze Sławy różni się od Geista z Lalki, ponieważ, jak pisze Gloger, „Gneistowi jest zupełnie obojętne, co się stanie z jego wynalazkiem, czemu on posłuży, a sytuacja taka jest nie do pomyślenia w wypadku Geista”. Według Barbary Chwedczuk, główni bohaterowie Sławy, Gneist i Julian, to pierwowzory profesora Geista i Wokulskiego z Lalki.

Zdaniem Henryka Piersy Prus starał się nadać temu fantastycznemu wynalazkowi Geista pozory naukowego prawdopodobieństwa. Geist stopniowo przedstawia Wokulskiemu substancje o coraz bardziej niezwykłych właściwościach – od metalu cięższego od platyny, poprzez materiał lżejszy od wody, aż po metal lżejszy od powietrza – a następnie pozwala mu samodzielnie badać próbki. Piersa wskazuje ponadto, że koncepcję tę Prus rozwinął w niedokończonej powieści Sława, gdzie dokładniej opisał hipotetyczny sposób otrzymywania lekkich związków glinu i wodoru oraz aparaturę wykorzystywaną podczas eksperymentów.

Nawiązania Julian Ochocki, Wokulski i Geist pojawiają się w (mikro)powieści Jacka Dukaja „Imperium chmur” opublikowanej w zbiorze „Inne światy”. W zamian za pomoc w odzyskaniu przez Polskę niepodległości, przekazali on Japończykom tajemnicę budowy latających okrętów przy użyciu materiału odkrytego przez Geista.

Ekranizacje W serialu z 1977 rolę profesora Bernarda Geista grał Mieczysław Voithttps://www.filmpolski.pl/fp/index.php?film=123325. W filmie Lalka z 2026 roku w rolę profesora Bernarda Geista wcielił się Andrzej ChyraLalka w bazie filmpolski.pl.

Uwagi

Przypisy

Kategoria:Fikcyjni naukowcy Kategoria:Postacie z Lalki