Zamek w Ostrzeszowie – ruiny zamku z basztą znajdujące się w Ostrzeszowie, w południowej części województwa wielkopolskiego.

Budowla została wzniesiona w pierwszej połowie XIV wieku w ramach budowy systemu obronnego Królestwa Polskiego za czasów króla Kazimierza III Wielkiego. Stanowiła przykład typowego nizinnego zamku, powstałego na sztucznym kopcu.

Zamek współcześnie pełni funkcję wieży widokowej, a także jest miejscem organizacji wystaw malarskich i innych imprez plenerowych. Działa tu też punkt gastronomiczny. Właścicielem kompleksu jest gmina Ostrzeszów, a użytkownikiem .

Położenie Pozostałości zamku położone są przy ulicy Zamkowej 6 w Ostrzeszowie, w południowej części województwa wielkopolskiego, w dolinie Strzegowy, na północny zachód od Starego Miasta. Pierwotnie stanowił on samodzielne, choć powiązane z miastem założenie obronne ulokowane na niewysokim ziemnym kopcu, a pomiędzy miastem a zamkiem prawdopodobnie ciągnęła się także fosa.

Ostrzeszowski zamek miał strategiczne położenie – znajdował się na pograniczu ze Śląskiem, dlatego też był przykładem granicznego zamku obronnego chroniącego centralne ziemie Królestwa Polskiego. Powstał też jako zabezpieczenie szlaku handlowego łączącego Śląsk z Wielkopolską.

Historia mały|lewo|Zamek w Ostrzeszowie (po lewej) na pocztówce wydanej około 1900 roku mały|lewo|Ostrzeszowska baszta zamkowa na zdjęciu z lat międzywojennych

Ostrzeszów pojawił się w źródłach pisanych w 1283 roku, a sam zamek powstał z fundacji króla Polski Kazimierza III Wielkiego. Istniał już w pierwszej połowie XIV wieku, a wzniesiono go prawdopodobnie na miejscu dawnego grodziska, tzw. Starego Ostrzeszowa. Założenie kazimierzowskie zamku składać się miało tylko z murów obwodowych i wieży przybramnej.

Zamek pełnił funkcję zarówno obronną, jak i administracyjną. Był siedzibą starosty królewskiego, a także mieścił sąd i więzienie. Umowa pomiędzy Kazimierzem III Wielkim a Janem Luksemburskim z 1337 roku nakazywała staroście kaliskiemu sądzić i osadzać pogranicznych przestępców w ostrzeszowskim zamku, który w 1347 roku był już otoczony murem. Między 1378 a 1382 rokiem zamek w Ostrzeszowie znalazł się w rękach księcia Władysława Opolczyka jako lenno otrzymane za zasługi przy wyborze Ludwika Węgierskiego na króla Polski, a ponownie do Korony został przyłączony przez króla Władysława II Jagiełłę w 1402 roku.

Od 1553 roku zamek był siedzibą starosty grodowego (bądź niegrodowego).

W 1655 roku podczas potopu szwedzkiego zamek został spalony przez wojska koronne wracające spod Częstochowy, aby nie został wykorzystany jako punkt oporu przez Szwedów. Zamek następnie odbudowano, lecz większe prace, niezmieniające jednocześnie charakteru budynku, przeprowadzono około 1755 roku za sprawą starosty Antoniego Stadnickiego. Uporządkowano wówczas izby służące do przechowywania akt sądowych, zbudowano nowy most oraz oczyszczono fosę. Nie wyklucza się, iż wraz z tą przebudową wzniesiono w południowo-wschodnim narożniku dziedzińca nowy budynek powstały na planie kwadratu o boku około 10 m. Kompleks obronny zamku ostrzeszowskiego użytkowany był do 1785 roku.

W 1793 roku Ostrzeszów znalazł się w granicach Prus Południowych, a w zamku mieściła się wówczas kancelaria grodzka. Na początku XIX wieku tereny zamkowego wzgórza przekazano gminie ewangelickiej z zamiarem wybudowania tam zboru, do czego ostatecznie nie doszło, a zamek zaczął popadać w ruinę – w 1840 roku nie istniał już budynek w północnej części założenia.

W 1923 roku gmina ewangelicka zrzekła się własności i zamek został przejęty przez władze Ostrzeszowa. W latach 1921–1930 przystąpiono do robót renowacyjnych – wycięto drzewa, naprawiono koronę wieży oraz uzupełniono uszkodzone fugi, a w okresie od 1930 do 1945 roku założono na terenie wzgórza miniaturowy park oraz przeprowadzono remont wewnątrz wieży, zakładając wówczas szerokie schody i wznosząc siódmą kondygnację stanowiącą platformę widokową, a do północnej elewacji wieży dobudowano drewniany ganek i schody prowadzące do wejścia.

Po II wojnie światowej zamek został zabezpieczony. W latach 1957, 1965 i 1971 przeprowadzono badania archeologiczne, a w międzyczasie, w 1960 roku wyremontowano wieżę zamku, adaptując ją na cele muzealne i wystawowe. Ruiny zamku wraz z basztą zostały wpisane do rejestru zabytków nieruchomych 16 czerwca 1965 roku (nr 80/A) i 4 lipca 2007 roku (nr 524/Wlki/A).

Architektura mały|Brama wjazdowa do zamku, znajdująca się na wschód od baszty (2009) mały|Baszta w porze nocnej (2009) mały|Baszta od północnego zachodu (2026)

Zamek wzniesiony został z cegły na planie niezbyt regularnego prostokąta o wymiarach 27 × 39 m i był wzmocniony narożnymi przyporami. Przed kurtynę południową wysunięto wieżę, która pełniła funkcje mieszkalne, obronne i strażnicze, a także była miejscem ostatecznej obrony. Na wschód od niej znajdowała się brama wjazdowa prowadząca na obszerny, otoczony murami dziedziniec. Naprzeciwko bramy znajdował się ceglany dom, w całości podpiwniczony, o szerokości około 11 m, który został podzielony na trzy części. Miał on prawdopodobnie dwie lub trzy kondygnacje. Pozostałe budynki dla służby i zabudowania gospodarcze były drewniane.

Z pierwotnego kompleksu zamkowego zachowała się siedmiokondygnacyjna wieża zwana Basztą Kazimierzowską, o wysokości 23 m, wraz z resztkami murów obwodowych. Wieża na całej swojej wysokości zachowała wiązania gotyckie z cegły pełnej ułożonej na zaprawie wapiennej, natomiast mury obwodowe zostały w większej części zrekonstruowane w wątku gotyckim, a relikty zostały zachowane w murze wschodnim (naroża północne i południowe) i zachodnim (na ¾ długości). Zachowały się także piwnice budynku zamykającego dziedziniec od strony północnej – zrekonstruowane na poziomie jednej kondygnacji, z podziałem na trzy pomieszczenia.

Wieża u swojej podstawy jest czworoboczna (8,4 × 9,2 m), a powyżej ośmioboczna. Na jej elewacji południowej znajdują się dwa wąskie otwory strzelnicze, a w elewacji północnej, na osi w połowie jej wysokości otwór drzwiowy zamknięty ostrym łukiem, a powyżej otwór okienny o ostrołukowym zamknięciu oraz pojedyncze szczelinowe otwory. Wieża została nakryta niską współczesną latarnią nakrytą płaskim stropodachem.

Legendy Z zamkiem wiąże się legenda o powstaniu Ostrzeszowa. W miejscu, gdzie stoi wieża zamkowa, miała znajdować się karczma, do której zawitał podróżujący po Wielkopolsce książę. W niej ostrzeżono go przed grasującymi w okolicy rozbójnikami i na pamiątkę tego wydarzenia książę nakazał postawić zamek, kościół oraz gród, który kazał nazwać Ostrzeżów.

Przypisy

Bibliografia

Zamek Kategoria:Zamki Wielkopolski Kategoria:Zamki w województwie wielkopolskim Kategoria:Ruiny zamków w Polsce Kategoria:Fundacje świeckie Kazimierza III Wielkiego Kategoria:Architektura gotyku w województwie wielkopolskim