Aszi (awestyjskie Aši, także Aši Vaŋuhī – Dobra Aszi; średnioperskie Ahrišwang) – koncept w zaratusztrianizmie i równocześnie żeńska będąca jego personifikacją. W Gathach słowo aši- jest zazwyczaj interpretowane jako „nagroda” i „odpłata” (głównie w pozytywnym sensie). Badacze różnią się w ocenie, czy aši- występuje tam jako pojęcie abstrakcyjne, czy również jako byt osobowy. W Młodszej Aweście Aszi jest już jednoznacznie przedstawiana jako osoba, córka Ahury Mazdy i Armaiti, siostra Amszaspandów, Sraoszy i oraz dawczyni dobrobytu, potomstwa i powodzenia. W tradycji zaratusztriańskiej przypisywano jej także moc uzdrowicielską i skuteczność w walce ze złem. Aszi poświęcony jest oraz 52. W patronuje dwudziestemu piątemu dniowi każdego miesiąca.
Etymologia Według i aši- jest rzeczownikiem abstrakcyjnym utworzonym od rdzenia ar- związanego ze znaczeniami „przydzielać/przyznawać” za pomocą sufiksu -ti-. wiązał ten sam rdzeń raczej ze znaczeniem „zasługiwać” niż „przydzielać”. Podobnie uważał , który wiązał ten rdzeń ze znaczeniami „osiągać/zdobywać”. Za pochodzeniem od ar- ma przemawiać aši- ar- oznaczająca „przydzielić udział” albo „sprawić, aby udział komuś przypadł”. Konstrukcja ta występuje między innymi w Jasnie 9.3 i 9.4Tekst jest identyczny dla Jasny 9.3 i Jasny 9.4. W edycji Geldnera brzmi: . „aṣ̌iš” jest od „aš́i-” a „ərənāuui” od „ar-”. oraz 52.3Jasna 52.3 w edycji Geldnera: . „aṣ̌ayō” jest od „aš́i-” a „ərənavaṇte” od „ar-”. i 56.3Jasna 52.3 w edycji Geldnera: . „aṣ̌ōiš” jest od „aš́i-” a „ərənavataēcā” od „ar-”.. odrzucał wywodzenie aši- od samego rdzenia ar-. Łączył etymon aši- z połączeniem przedrostka ā- z rdzeniem ar-, któremu przypisywał znaczenia „trafić, dosięgać, popadać w określony stan”.
Lommel i widzieli w staroindyjskim ṛti- odpowiednik awestyjskiego aši-. Lommel był zdania, że chodzi tutaj o ṛti- w znaczeniu „szczęścia/pomyślności”, a Kellens wskazywał na „wyruszenie/odejście”. Kellens podkreślał też, że dokładne znaczenie jest bardzo trudne do ustalenia. Pirart odnosił aši- do wedyjskiego ārti- „nieszczęście, ból”, przyjmując, że oba wyrazy wywodzą się z połączenia przedrostka ā- z rdzeniem ar-, lecz rozwinęły przeciwne znaczenia: wedyjskie negatywne, a awestyjskie pozytywne. Thieme odrzucał istnienie bezpośredniego odpowiednika w języku staroindyjskim.
Pochodzenie Wielu badaczy uważała, że Aszi była czczona jako bogini przez niektóre ludy irańskie jeszcze przed pojawieniem się Gath. był zdania, że jej pierwotną domeną były płodność i pomyślny los, a udzielane przez nią dobra nie były zależne od postępowania człowieka. Jego zdaniem przykładem amoralności przedzaratusztriańskiej Aszi jest fragment Ard Jasztu opisujący najazd – zamiast bronić swoich wyznawców, uciekała i ukrywała się. podzielała przekonanie, że Aszi była czczona przed powstaniem Gath. Jej zdaniem jazata była pierwotnie amoralną Fortuną, która rozdaje swoim wyznawcom dobra nie tylko według zasług, lecz również według własnego kaprysu. W ich interpretacji Gathy podporządkowywały dawną Fortunę zasadzie moralnej odpłaty, a epitet „Dobra Aszi” miał odróżniać nowe wyobrażenie od starszego, moralnie obojętnego. Teoria o „umoralnieniu” Aszi wynika z poglądu, tradycyjnie przyjmowanego w akademii za pewnik, że zaratusztrianizm powstał poprzez reformę wierzeń irańskich polegającą na położeniu nacisku na postępowanie w miejsce składania bóstwom ofiar w zamian za korzyści. Od drugiej połowy XX wieku część badaczy zaczęła krytykować takie rozumienie reformy, a część w ogóle zarzuciła ten koncept.
Starsza Awesta Występowanie i znaczenie Formy leksemu aši- pojawiają się w Gathach siedemnaście razy. Zdaniem badaczy takich jak Skjaervo, Schlerath, , , Kreyenbroek, Lecoq czy Boyce aši- występuje tam przede wszystkim w znaczeniu odpłaty mającej być rezultatem wyborów człowieka. Część badaczy wskazuje, że chodzi tutaj o „dobrą odpłatę”, czyli nagrodę za postępowanie, np. za pobożność. Na poparcie tej interpretacji przywoływane są fragmenty z Jasny 51.10 Polskie tłumaczenie: Oryginalne tłumaczenie wg. Skjaervo: i 51.21 Polskie tłumaczenie: Oryginalne tłumaczenie wg. Skjaervo: . Inni badacze uważają, że nie ma tutaj mowy o odpłacie tylko w pozytywnym sensie. Aszawan (awestyjskie ašavan) czyli ktoś, kto wybiera porządek i zasady ustanowione przez Mazdę, może liczyć na nagrodę, ale (awestyjskie drəgvant), który odrzuca ład Mazdy, poniesie karę. Za tą interpretacją przemawiać ma Jasna 43.5 Polskie tłumaczenie: Oryginalne tłumaczenie wg. Skjaervo: . Natura tej odpłaty nie jest oczywista – może dotyczyć życia doczesnego, życia pozagrobowego lub obydwu tych sfer. Zdaniem Kreyenbroeka Jasna 50.3Polskie tłumaczenie: Oryginalne tłumaczenie wg. Humbacha: jest śladem powiązania konceptu aszi z płodnością.
Nieco inne rozumienie prezentował Eric Pirart. Zgadzał się, że rolą Aszi (termin ten w Gathach można, jego zdaniem, rozumieć zarówno jako koncept jak i jego personifikację) było pomnażanie dobytku i sił czcicieli Ahury Mazdy, ale uważał, że była to pochodna podstawowej funkcji, która zasadzała się na transferowaniu rytualnych myśli, słów i czynówW drugiej połowie XX wieku, gdy pojawiły się prace Humbacha i Molé, zaczęto kłaść duży nacisk na rytualny charakter Gath i samego zaratusztrianizmu. Pirart jest jednym z uczonych, którzy zgadzają się z rytualną interpretacją początków tej religii. do bóstwa któremu poświęcony był dany obrzęd. Stąd rozumiał aši- jako „przybycie, szczęśliwe zrządzenie, sprawienie że coś dociera” i tłumaczył to pojęcie jako „Dedykację”. Miała ona sprawiać, że właściwe myśli, słowa i czyny trafiają do boskiego adresata. Jego zdaniem Jasna 45.9Polskie tłumaczenie: Oryginalne tłumaczenie wg. Pirarta: , 46.2Polskie tłumaczenie: Oryginalne tłumaczenie wg. Pirarta: i 46.18Polskie tłumaczenie: Oryginalne tłumaczenie wg. Pirarta: potwierdzają takie rozumienie. Należy jednak zaznaczyć, że inni tłumacze nie zgadzają się, że awestyjskie ašā w tych fragmentach jest miejscownikiem od aši- i w związku z tym odnoszą je do Aszy, a nie Aszi. Pirart uważał też, że aši- nie odpowiada tylko za transfer od ludzi do bóstwa, ale także za odpłatę bóstwa, które miało zapewniać swoim czcicielom zdrowie, potomstwo, dostatek jedzenia i dobre życie pozagrobowe.
Aszi w Gathach pojawia się przy okazji wzmianek o Sraoszy (np. Jasna 43.12) oraz osobowo ujmowanej Aszy (Jasna 51.10 i 28.7Polskie tłumaczenie: Oryginalne tłumaczenie wg. Humbacha: ). W utworach młodoawestyjskich relacje te są jeszcze wyraźniejsze i częściej opisywane – zwłaszcza ze Sraoszą. Aszi jest wzmiankowana nie tylko w Gathach, ale także w innym dziele staroawestyjskim – , gdzie pojawia się w Jasnie 38.2Polskie tłumaczenie: Oryginalne tłumaczenie wg. Humbacha: . Według Narten Aszi została tam wymieniona jako istota godna czci (czyli jazata).
Kwestia personifikacji Większość badaczy interpretowała gathyjską aszi przede wszystkim jako abstrakcyjną „nagrodę” lub „odpłatę”, która nie została jeszcze jednoznacznie spersonifikowana jako bóstwo. Humbach podkreślał, że w Gathach tylko Ahura Mazda jest konsekwentnie przedstawiany jako osobowy byt. Z drugiej jednak strony w niektórych miejscach, gdy podmiot zwraca się do sił boskich używa liczby mnogiej (np. Jasna 29.1Polskie tłumaczenie: Oryginalne tłumaczenie wg. Peschla: ). W liczbie mnogiej pojawia się także tytuł „Ahura”, używany w odniesieniu do Mazdy (np. Jasna 30.9Polskie tłumaczenie: Oryginalne tłumaczenie wg. Humbacha: i 31.4Polskie tłumaczenie: Oryginalne tłumaczenie wg. Humbacha: ). Według Humbacha sposób ujmowania Aszy (Porządek/Prawda), Wohu Manaha (Dobra Myśl), Aszi i podobnych pojęć nie jest jednolity ani zawsze jednoznaczny: w zależności od kontekstu w danym fragmencie, słowa te można interpretować jako odnoszące się do osobowych bytów, abstrakcyjnych zasad, przymiotów bóstwa, a nawet przymiotów człowieka. Podobne stanowisko zajmował Pirart. Zdaniem Humbacha w Gathach są co najmniej dwa miejsca, w których Aszi występuje jako osoba (Jasna 31.4Polskie tłumaczenie: Oryginalne tłumaczenie wg. Humbacha: i 43.12Polskie tłumaczenie: Oryginalne tłumaczenie wg. Humbacha: ). Również Lecoq był zdania, że Aszi jest jednym z nielicznych bóstw z okresu młodoawestyjskiego, które pojawiają się jako osoby już w utworach staroawestyjskich. Taką możliwość dopuszczała także .
Młodsza Awesta Występowanie W utworach klasyfikowanych jako młodoawestyjskie Aszi występuje już jednoznacznie jako osobowa jazata o dużym znaczeniu. Jej hymn z Jasny jest umieszczony między a . Zdaniem Lecoqa takie umiejscowienie hymnu podkreśla znaczenie Aszi dla zaratusztrianizmuRecytacja utworów staroawestyjskich (w tym Gath) wypada w środku liturgii Jasny i jest jej kulminacją.. Jazacie dedykowany jest także Ard Jaszt. Oprócz tego pojawia się też w innych jasztach: , , , , i . Aszi jest także wzmiankowana w klasyfikowanych jako młodoawestyjskie częściach Jasny: Srosz Dronie, , wstępie i zakończeniu oraz . Oprócz tego występuje też w innych częściach Jasny. Pojawia się także w , i .
Funkcje i charakterystyka Aszi jest opisana jako wysoka, piękna i silna młoda kobieta o idealnej sylwetce. Jej oblicze ma jaśnieć blaskiem, a ona sama ma być obdarzona potężną życiową siłą. Opisuje się ją jako jedną z jazat, które mogą obdarzyć ludzi chwareną. Według utworów awestyjskich Aszi ma zwyczaj podróżowania za pomocą szybkiego rydwanu i zdolność do obdarzania swoich wyznawców dobrami. Ma także aspekt wojowniczy – przypisuje się jej pomoc wiernym w walce zbrojnej. Najsilniej wiąże się ją jednak z życiem rodzinnym, dobrobytem i pomyślnością. Domostwa nawiedzane przez jazatę są opisywane jako te, w których stada bydła osiągają dużą liczebność, nie brakuje pożywienia, wonności, kosztownych tkanin, złota i srebra. Mężów oczekują piękne, bogato ubrane i noszące liczne ozdoby żony, pragnące zaznać z nimi przyjemności cielesnych. Córki mężczyzn, którzy cieszą się przychylnością Aszi, są zdrowe i piękne.
Aszi ma również zapewniać szybkie konie, silne wielbłądy i skuteczną broń. Malandra uważał Ard Jaszt za ważne źródło wiedzy o tym, jak autorzy awestyjscy wyobrażali sobie szczęśliwe i udane życie rodzinne oraz zasobne gospodarstwo domowe. Aszi była również silnie związana z ludzką płodnością i seksualnością. Z jej kultu wykluczone były osoby niedojrzałe płciowo, bezpłodne albo dotknięte dolegliwościami płciowymi. W Ard Jaszcie jazata skarży się między innymi na bezpłodną kobietę, kobietę rodzącą dziecko poczęte z mężczyzną innym niż jej mąż oraz na gwałcicieli. Lecoq interpretował te skargi jako mitologiczne uzasadnienie wyłączenia określonych osób z jej kultu. Jasna 52 podkreśla jej rolę jako tej, która przydziela nagrody wiernym oraz przypisuje jej moc uzdrawiania (wód, bydła i roślin), skuteczną walkę z dewami, odpieranie ataków nieprzyjaciół danego rodu i troskę o kult Amszaspandów.
Relacje z innymi jazatami W Młodszej Aweście jest przedstawiana jako córka Ahury Mazdy i Armaiti, siostra Amszaspandów, Daeny, Sraoszy, Rasznu i Mitry. Jest jedyną jazatą której utwory awestyjskie przypisują nie tylko ojca, ale także matkę. Aszi jest powiązana z chwareną, której może udzielać ludziom. Kreyenbroek uważał, że związek ten jest podkreślany zwierzęcą symbolikąAszi łączono na przykład z bykiem i baranem, a Chwarenę z drapieżnym ptakiem. oraz opuszczaniem wyznawców, gdy pojawiają się warunki, które bóstwo uznaje za nieodpowiednie. Motywy te widać także w opisach Weretragny, stąd pogląd Kreyenbroeka o bliskich związkach między tą trójką i ich możliwym pochodzeniu z czasów sprzed pojawienia się Gath. Aszi jest przedstawiana także w towarzystwie Mitry jak i ParendiŻeńska jazata której imię tłumaczy się jako Obfitość.. Parendi zazwyczaj występuje w utworach razem z Aszi. Związki z Mitrą są na tyle silne, że ofiarowanie libacji Aszi jest przedstawiane jako równoznaczne z ofiarowaniem libacji Mitrze. Z powodu tych relacji istnieje pogląd, że Aszi jest irańskim odpowiednikiem wedyjskiego Bhagi, który w wierzeniach staroindyjskich był towarzyszem Mitry.