Ekocentryzm (od gr. οἶκος oikos – „dom” oraz κέντρον kentron – „centrum”) – termin etyczny i ekokrytyczny oznaczający przesunięcie centrum wartościowania z człowieka na cały ekosystem Ziemi, za czym idzie uznanie niezależnej wartości pozaludzkiego życia. W ramach tego poglądu uważa się, że wszystkie istoty żywe uczestniczą w sieciach ekologicznych współzależności, człowiek zaś nie może postępować jak właściciel czy zarządca wspólnoty ziemi, lecz jako jej członek i obywatel, co wymaga szacunku zarówno wobec poszczególnych jej członków, jak i wobec całości ekosystemu.

Fritjof Capra przedstawia ten sposób myślenia za pomocą obrazu „sieci życia”. Metafora ta nie jest nowa, ponieważ od dawna funkcjonowała w poezji, filozofii i mistyce, ale w ujęciu ekologicznym zyskuje znaczenie systemowe: każdy organizm można rozumieć jako węzeł sieci, który po bliższym zbadaniu okazuje się kolejną siecią – procesów i relacji, organów i komórek. Natura tworzy zatem układ zagnieżdżonych sieci w sieciach, natomiast hierarchia bytów jest ludzkim sposobem porządkowania, który w naturze nie występuje. Zrozumienie ekosystemu oznacza więc uchwycenie relacji, przepływów i powiązań, które łączą sieci w większe sieci.

Pochodzenie terminu Ekocentryzm odsyła przede wszystkim do systemów opartych na duchowości, takich jak taoizm i buddyzm, do reprezentantów chrześcijańskiej heterodoksji, takich jak św. Franciszek z Asyżu (1182–1286) i Pierre Teilhard de Chardin (1881–1955), a także do religii indiańskich, wikkańskich, szamańskich i innych wierzeń „pierwotnych”. Samo pojęcie nie wywodzi się jednak z nurtów religijnych, zostało bowiem stworzone w ramach dyskursu ekologicznego.

W roku 1949 ukazała się publikacja , której autor, Aldo Leopold, zaproponował koncepcję „etyki ziemi” (ang. ); nie używał on jeszcze terminu „ekocentryzm”, skonceptualizował jednak podglebie dla znanego pod tą nazwą stanowiska etycznego.

Dopiero w latach 70. XX wieku termin ten zaczyna funkcjonować w dyskursie filozoficznym, pojawia się bowiem w aparacie pojęciowym ekologii głębokiej, wiodącego nurtu pierwszej fali ekokrytyki, której głównymi teoretykami byli norweski filozof Arne Næss, amerykański socjolog Bill Devall i amerykański filozof George Sessions.

Założenia ekocentryzmu Jednym z wyróżników ruchu głębokiej ekologii jest przekonanie, iż działania na rzecz ochrony środowiska naturalnego nie powinny być uzasadniane ich użytecznością dla człowieka, ale także – a może przede wszystkim – samą w sobie wartością tego, co należy chronić. Tego rodzaju stanowisko określane jest często mianem perspektywy nieantropocentrycznej, bądź ekocentrycznej.

Fritjof Capra przeciwstawia głęboką ekologię ekologizmowi (environmentalism), który skupia się na skuteczniejszym zarządzaniu środowiskiem naturalnym dla dobra człowieka, głęboka ekologia natomiast wzywa do przemiany sposobu, w jaki człowiek rozumie swoje miejsce w ekosystemie planetarnym. Nie chodzi więc tylko o naukę i technikę, ale o zmianę filozoficzną i religijną.

proponuje, by nurt głębokiej ekologii nazywać raczej „ekologią ekocentryczną”. Termin ten wyraźniej wskazuje, że chodzi nie tylko o teorię ekologii, ale o ekocentryczne podejście do ekologii i sposób życia-w-świecie. Pozwala też lepiej odróżnić ruchy ekologiczne nastawione przede wszystkim na dobro człowieka od tych, które orientują się na ekosferę jako szerszą wspólnotę wartości.

Jak podkreśla Fox, ekocentryzm uczy szacunku, pokory, odpowiedzialności i troski; opowiada się za technologią o niewielkim oddziaływaniu na środowisko; potępia nadmierną skalę i bezosobowość form zagospodarowania przestrzeni, szczególnie w obszarach zurbanizowanych, oraz domaga się takiego kodeksu postępowania, który zakłada dążenie do trwałości i stabilności ekosystemów, opierając się na ekologicznych zasadach różnorodności i homeostazy.

Odróżnienie od biocentryzmu W przeciwieństwie do Naessa, Fox nie uznaje utożsamiania biocentryzmu z ekocentryzmem. Przypomina, że u Næssa głęboka ekologia nie ogranicza się do troski o żywe organizmy, obejmuje Ziemię jako całość, a więc także krajobrazy, miejsca i układy, których wartość nie zależy wyłącznie od tego, czy są zamieszkane przez określone formy życia. Dlatego bliższe temu stanowisku jest pojęcie niż samej biosfery, ograniczonej do organizmów żywych.

Przypisy

Kategoria:Etyka Kategoria:Ekologia