Centrala Spółdzielni Mleczarsko-Jajczarskich – dobrowolne zrzeszenie, mające na celu organizowanie i rozwijanie - w ramach gospodarki planowej - produkcji, przetwórstwa i obrotu mlekiem, jajami i drobiem, a także zapewnienie ludności odpowiedniego zaopatrzenia w te produkty. Do jej zadań należało ponadto kierowanie, instruktaż, szkolenie i kontrola zrzeszonych spółdzielni. Poza tym spółdzielnia organizowała skup i zaopatrzenie, udzielała pomocy technicznej i gospodarczej oraz planowała działalność zgodnie z wytycznymi naczelnych władz państwowych i spółdzielczych.

Powołanie Centrali Spółdzielni Podstawą prawną powołania Centrali Spółdzielni Mleczarsko-Jajczarskich stanowiła ustawa z 1948 r. o Centralnym Związku Spółdzielczym i centralach spółdzielniUstawa z dnia 21 maja 1948 r. o Centralnym Związku Spółdzielczym i centralach spółdzielni. Dz. U. 1948 nr 30 poz. 199. Na tej podstawie Naczelna Rada Spółdzielcza uchwałą z 18 czerwca 1948 r. powołała z dniem 1 lipca 1948 r. „Centralę Spółdzielni Mleczarsko-Jajczarskich w Warszawie – spółdzielnię z odpowiedzialnością udziałami”. Jednocześnie Rada nadała jej statut oraz powołała pierwszą Radę NadzorcząUchwały Naczelnej Rady Spółdzielczej z dnia 18 czerwca 1948 r., poz. 12: Powołanie Centrali Spółdzielni Mleczarsko-Jajczarskich. Monitor Spółdzielczy, R. I, Warszawa 1948 , nr 2,.

Cel i zadania Centrali Spółdzielni Podstawowym celem Centrali było podniesienie dobrobytu i kultury wsi, ze szczególnym uwzględnieniem gospodarstw mało- i średniorolnych, a równocześnie zapewnienie ludności zaopatrzenia w mleko i jego przetwory, jaja oraz drób. Cel ten realizowany był poprzez organizowanie i rozwijanie, w ramach gospodarki planowej - produkcji, przetwórstwa i wymiany w zakresie mleczarstwa, jajczarstwa i drobiarstwa. Centrala miała również zapewniać zrzeszonym spółdzielniom prawidłowe kierownictwo i pomoc oraz prowadzić działalność instruktażową, szkoleniową i rewizyjnąAleksander Kochański, przy współudziale E. Ciborskiej, A. Merkera i G. Sołtysiaka, Polska 1944–1991. Informator historyczny. Struktury i ludzie, Cz. 2, IPN, Warszawa 2022..

Szczególnie istotne miejsce w statucie zajmowały zadania planistyczne. Centrala została zobowiązana do ustalania – w ramach państwowego planu gospodarczego oraz zgodnie z instrukcjami władz państwowych i Centralnego Związku Spółdzielczego – wytycznych planów pracy i budżetów zrzeszonych spółdzielni. Do jej kompetencji należało także zatwierdzanie tych planów i kontrolowanie ich wykonania. Centrala opracowywała ponadto ogólnokrajowy plan gospodarczy własny oraz plan dotyczący zrzeszonych spółdzielni, uwzględniając wytyczne władz państwowych i Centralnego Związku Spółdzielczego oraz opinię Związku Samopomocy ChłopskiejSzczepan Świątek, Materiały archiwalne do dziejów spółdzielczości Nowego Sącza i regionu (1920–1954), Rocznik Sądecki, 1997, Tom 25, s. 149–154..

W zakresie produkcji i przetwórstwa Centrala Spółdzielni współdziałała ze zrzeszonymi spółdzielniami oraz innymi zainteresowanymi instytucjami w celu zwiększania ilości i poprawy jakości produkcji mleka, jaj i drobiu. Udzielała również pomocy organizacyjnej i technicznej przy tworzeniu oraz prowadzeniu zakładów mleczarskich i drobiarskich, a także zbiornic jaj. Do jej obowiązków należało opracowywanie projektów budynków, chłodni i innych obiektów oraz nadzorowanie ich budowy. W uzasadnionych gospodarczo przypadkach Centrala prowadziła własne zakłady mleczarskie i drobiarskie, zbiornice jaj, chłodnie, magazyny oraz sklepy wzorcoweArchiwum Akt Nowych, zespół „Centrala Spółdzielni Mleczarsko-Jajczarskich w Warszawie”, nr 2/698/0..

W zakresie obrotu i zaopatrzenia Centrala Spółdzielni organizowała zaopatrzenie spółdzielni w środki potrzebne do produkcji mleczarskiej, jajczarskiej i drobiarskiej, w tym w pasze. Odpowiadała również za dostarczanie zakładom maszyn, urządzeń i materiałów technicznych. Jednocześnie uzyskała uprawnienie do dysponowania całością produkcji zrzeszonych spółdzielni przeznaczoną do zbytu lub przetwórstwa oraz organizowania skupu produktów mleczarskich, jaj i drobiu. Wykonywała również zadania zlecone przez władze państwowe.

Podstawową funkcją Centrali Spółdzielni było zapewnienie organizacyjnego i fachowego podporządkowanie zrzeszonych spółdzielni. Centrala opracowywała plany ich sieci, udzielała porad i instrukcji w sprawach prawnych, podatkowych, organizacyjnych i gospodarczych, a także prowadziła szkolenie kadr. Do jej kompetencji należało również opracowywanie wzorcowych statutów, wydawanie regulaminów i instrukcji oraz prowadzenie inspektoratów mleczarskich. W szczególnych przypadkach Centrala mogła ingerować w obsadę odpowiedzialnych stanowisk w spółdzielniach, zawieszać członków ich zarządów oraz występować do Centralnego Związku Spółdzielczego z wnioskami o rozwiązanie spółdzielniArchiwum Państwowe w Lublinie, Centrala Spółdzielni Mleczarsko-Jajczarskich – Okręgowy Oddział w Lublinie, zespół nr 35/839/0, [1944–1947] 1948–1950 , 154. .

Nadzór nad działalnością zrzeszonych spółdzielni obejmował również funkcję rewizyjną. Centrala wydawała oświadczenia o celowości zakładania określonych spółdzielni, zatwierdzała zmiany ich statutów, przeprowadzała rewizje za pośrednictwem uprawnionych rewidentów oraz zobowiązana była do dopilnowania usunięcia stwierdzonych nieprawidłowości. Oznaczało to, że Centrala Spółdzielni nie była wyłącznie organizacją gospodarczą, lecz również wyspecjalizowanym organem kierowania, instruktażu i kontroli zrzeszonych jednostek.

Struktura władz Centrali opierała się na trzech podstawowych organach: Zjeździe Delegatów, Radzie Nadzorczej i Zarządzie. Zjazd Delegatów był najwyższą władzą Centrali. Zarząd pełnił funkcję wykonawczą i odpowiadał za bieżące kierowanie działalnością Centrali. Statut przewidywał również rozbudowany system samorządu terenowego, obejmujący okręgowe zgromadzenia spółdzielni oraz rady okręgowe.

Przypisy

Kategoria:Spółdzielnie mleczarskie w Polsce __INDEKSUJ__