Sōshoku-kei danshi (jap. 草食系男子, dosł. „mężczyźni typu roślinożernego”), potocznie sōshoku danshi lub mężczyźni roślinożerni – japoński termin socjologiczny i medialny określający młodych mężczyzn niewykazujących asertywności w poszukiwaniu relacji romantycznych i seksualnych, przedkładających własne zainteresowania, modę i wygląd nad tradycyjnie pojmowaną męską rywalizację o partnerkę, karierę zawodową i status materialny. Termin ukuła w 2006 roku publicystka i felietonistka Maki Fukasawa, a jego przeciwstawnym, lustrzanym pojęciem są nikushoku-kei joshi („kobiety mięsożerne”) – kobiety aktywnie i bez zahamowań dążące do nawiązania relacji.

Choć określenie pierwotnie miało opisywać wąską grupę mężczyzn o określonym stosunku do relacji uczuciowych, z czasem jego znaczenie uległo znacznemu rozszerzeniu i zaczęło obejmować szerszy zestaw cech: zamiłowanie do mody i pielęgnacji wyglądu, oszczędność, zainteresowanie gotowaniem i słodyczami, dobre relacje z rodzicami oraz preferowanie relacji platonicznych. W grudniu 2009 roku termin znalazł się na liście dziesięciu nominowanych do dorocznego konkursu na „słowo roku” organizowanego przez firmę U-CAN, a w kolejnych latach stał się przedmiotem szerokiej debaty publicznej zarówno w Japonii, jak i w mediach zachodnich.

Zjawisko jest przedmiotem badań akademickich sytuujących je w kontekście przemian japońskiej męskości po okresie stagnacji gospodarczej następującej po pęknięciu bańki spekulacyjnej z początku lat 90., spadku liczby zawieranych małżeństw i urodzeń, a także szerszej debaty o kryzysie modelu salarymana jako dominującego wzorca męskości w powojennej Japonii. Interpretacje naukowe zjawiska są przy tym rozbieżne: część badaczy widzi w „roślinożerności” formę oporu wobec hegemonicznych wzorców męskości, inni – jedynie kolejny, częściowo iluzoryczny etap w reprodukcji tych samych hierarchii płciowych.

Geneza terminu Termin został ukuty przez Maki Fukasawę w cyklu artykułów zatytułowanym U35 danshi māketingu zukan („Ilustrowany przewodnik po marketingu wobec mężczyzn do lat 35”), publikowanym w internetowym wydaniu magazynu biznesowego „Nikkei Business” od października 2006 roku. Fukasawa użyła określenia w kontekście trendów marketingowych skierowanych do młodego pokolenia Japończyków, opisując mężczyzn wykazujących bierną postawę wobec zalotów i aktywności seksualnej, przedkładających zainteresowania osobiste – modę, pielęgnację wyglądu, hobby – nad agresywne dążenie do sukcesu zawodowego czy zdobycia partnerki.

Choć termin pojawił się już w 2006 roku, powszechne zastosowanie zyskał dopiero w latach 2008–2009. Filozof Masahiro Morioka, autor pierwszej fenomenologicznej analizy zjawiska, wskazywał, że w tym okresie określenie rozpowszechniło się we wszystkich rodzajach mediów – telewizji, internecie, prasie i czasopismach – a nawet bywało słyszane w codziennych rozmowach. Zwracał on jednak uwagę, że wraz z rosnącą popularnością pierwotne znaczenie terminu uległo znacznej dywersyfikacji, a różni użytkownicy zaczęli stosować go z odmiennymi niuansami znaczeniowymi.

Charakterystyka Fukasawa pierwotnie definiowała „mężczyznę roślinożernego” jako osobę heteroseksualną, lecz nieasertywną w dążeniu do relacji z kobietami. Z czasem obraz medialny tej kategorii wzbogacił się o dodatkowe cechy: zamiłowanie do napojów innych niż piwo, szczupłą sylwetkę i umiarkowany apetyt, upodobanie do słodyczy, świadomość modową, entuzjazm wobec kwestii ekologicznych, dobre relacje z rodzicami, nieodłączność od telefonu komórkowego oraz skłonność do dzielenia się kosztami – nawet za hotel – z partnerką.

Nicolae, analizująca „mężczyzn roślinożernych” w kontekście szerszego systemu klasyfikacji „-kei”, opisywała ich jako młodych mężczyzn (po dwudziestym roku życia, w wieku dwudziestu–trzydziestu kilku lat) osiągających niskie dochody, zainteresowanych modą i wyglądem oraz wierzących w relacje platoniczne między kobietami a mężczyznami. Zjawisko to bywało przez japoński rząd rozpatrywane jako jeden z możliwych czynników przyczyniających się do spadającej dzietności kraju, co skłoniło władze do wprowadzania zachęt finansowych dla par decydujących się na posiadanie dzieci.

Morioka zwracał przy tym uwagę na niejednorodność samego zjawiska: wbrew ujęciu Fukasawy, według której „roślinożerność” była świadomym wyborem stylu życia, część mężczyzn określanych tym mianem po prostu powstrzymuje się od relacji z powodu niskiej pewności siebie, a nie celowej rezygnacji z tradycyjnej męskości.

Konteksty społeczne Zjawisko bywa łączone przez badaczy z przemianami ekonomicznymi współczesnej Japonii następującymi po pęknięciu bańki spekulacyjnej na przełomie lat 80. i 90. oraz z kryzysem modelu salarymana – białego kołnierzyka utożsamianego z powojenną japońską gospodarką i kulturą korporacyjną, uosabiającego przez dekady „archetypowego obywatela”. Chikako Nihei wskazywała, że popularność „mężczyzn roślinożernych” ściśle wiąże się z historią japońskiej męskości, a w szczególności z ich świadomym dystansowaniem się od społeczeństwa przy jednoczesnym trwaniu w kompleksie kapitalistycznym, który zarazem kontestują i od którego pozostają zależni.

Interpretacje naukowe Chikako Nihei w artykule opublikowanym w 2013 roku w czasopiśmie „Asian Studies Review” dostrzegała paralelę między wizerunkiem „mężczyzn roślinożernych” a młodymi bohaterami powieści Harukiego Murakamiego, wskazując, że oba zjawiska łączy podobny sposób relacjonowania się wobec zbudowanego przez społeczeństwo obrazu buntu. Zdaniem autorki popularność obu zjawisk wynika z ich subtelnego zdystansowania się wobec społeczeństwa przy jednoczesnym trwaniu we współzależności z systemem kapitalistycznym, a nie z jednoznacznej opozycji wobec niego.

Justin Charlebois analizował „roślinożerność” jako formę męskości niehegemonicznej, powstałej w następstwie przemian krajobrazu społecznego i odchodzącej od hegemonicznej męskości typu salaryman. Wyniki jego analizy wskazywały, że wiele praktyk płciowych składających się na „roślinożerność” rzeczywiście podważa hegemoniczny porządek płci i legitymizuje bardziej równościową relację między mężczyznami a kobietami, jednak inne praktyki – wbrew pozorom – podtrzymują ten sam porządek, który miały przełamywać. Charlebois konkludował, że męskości niehegemoniczne nie są z definicji bardziej demokratyczne niż formy hegemoniczne, które kontestują. W kolejnym opracowaniu, poświęconym szerzej męskościom w Japonii ery post-milenijnej, sytuował powstanie tej kategorii w kontekście przemian japońskiej maskulinizacji następujących po okresie boomu gospodarczego.

Anna Woźny na podstawie 45 pogłębionych wywiadów z młodymi Japończykami i Japonkami oraz obserwacji etnograficznych praktyk konkatsu („polowania na małżeństwo”) analizowała, w jaki sposób codzienni uczestnicy tych praktyk interpretują i stosują kategorie „mężczyzny roślinożernego” i „kobiety mięsożernej”. Jej wnioski mają charakter krytyczny: badani, łącząc oba pojęcia z przemianami ekonomicznymi, jednocześnie pomniejszali znaczenie strukturalnej władzy mężczyzn i przeceniali stopień rzeczywistego wzmocnienia pozycji kobiet, podtrzymując przy tym przekonanie o większym znaczeniu małżeństwa dla kobiet niż dla mężczyzn.

Kobiety mięsożerne Rosnące zainteresowanie „mężczyznami roślinożernymi” doprowadziło do sformułowania i spopularyzowania przeciwstawnej kategorii – nikushoku-kei joshi („kobiet mięsożernych”), określającej kobiety aktywnie i otwarcie dążące do nawiązania relacji. Nihei odnotowywała, że zjawisko to zaowocowało publikacją odrębnych książek poświęconych tej kategorii kobiet. Zależność między obiema kategoriami jest przedmiotem odrębnych analiz naukowych, w tym cytowanego wyżej artykułu Woźny, traktującego oba pojęcia jako wzajemnie definiujące się w ramach tego samego dyskursu o przemianach ról płciowych.

W kulturze popularnej Pozytywny wizerunek „roślinożerności” znalazł odzwierciedlenie w kulturze popularnej. Emitowany od 2009 roku serial telewizyjny Otomen („Zniewieściali mężczyźni”), oparty na mandze o tym samym tytule, przedstawiał protagonistę o „kobiecych” zainteresowaniach – gotowaniu, robieniu na drutach i szyciu – jako postać pozytywną, której „roślinożerność” nie jest kwestionowana, lecz idealizowana i usprawiedliwiana poprzez pomoc okazywaną głównej bohaterce, nieradzącej sobie z pracami domowymi.

Zobacz też Konkatsu Hikikomori NEET Otaku

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Japonia