Zawodowa Straż Pożarna (ZSP) – służba mundurowa (straż pożarna), działająca w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (PRL). Był to jeden z trzech rodzajów straży pożarnej – obok straży ochotniczej i obowiązkowej – złożony z osób pełniących służbę pożarniczą zawodowo na podstawie stosunku służbowego. Straże zawodowe dzieliły się ze względu na obszar działania na terenowe, podległe organom administracji państwowej, oraz zakładowe, podległe pod względem organizacyjnym kierownikom zakładów pracy, a pod względem fachowym – właściwym komendom straży pożarnych.

Podstawę prawną funkcjonowania ZSP stanowiły kolejno: ustawa z dnia 4 lutego 1950 r. o ochronie przeciwpożarowej i jej organizacji, ustawa z dnia 13 kwietnia 1960 r. o ochronie przeciwpożarowej oraz ustawa z dnia 12 czerwca 1975 r. o ochronie przeciwpożarowej. Osoby pełniące służbę w ZSP – funkcjonariusze pożarnictwa – od 1950 r. tworzyły Korpus Techniczny Pożarnictwa, zniesiony na mocy dekretu z dnia 27 grudnia 1974 r. o służbie funkcjonariuszy pożarnictwa, który jednocześnie ustanowił nową, jednolitą strukturę służbową (stopnie pożarnicze, zasady mianowania, system pełnienia służby, odpowiedzialność dyscyplinarną) obowiązującą aż do rozwiązania formacji.

Zawodowa Straż Pożarna została zastąpiona przez Państwową Straż Pożarną na mocy ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej, która weszła w życie 1 stycznia 1992 r. Z chwilą utworzenia PSP rozwiązaniu uległy dotychczasowe jednostki organizacyjne ochrony przeciwpożarowej, a dotychczasowi funkcjonariusze pożarnictwa mogli stać się strażakami nowej formacji, jeśli w ciągu miesiąca wyrazili na to pisemną zgodę, zachowując przy tym ciągłość służby. Jednocześnie ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej uchyliła obowiązującą dotąd ustawę z 1975 r. Organizacyjne utworzenie Państwowej Straży Pożarnej nastąpiło 1 lipca 1992 r., po czym rozpoczęto wdrażanie nowych unormowań oraz realizację zadań z dziedziny ratownictwa.

Historia Geneza i podstawy prawne (1944-1950) Po wyzwoleniu kraju spod okupacji hitlerowskiej środowisko pożarnicze przedstawiło władzom projekt nowej organizacji ochrony przeciwpożarowej, postulując w szczególności powołanie państwowego, wyspecjalizowanego organu w tym zakresie. 22 listopada 1944 r. kierownik Resortu Administracji Publicznej PKWN utworzył stanowisko głównego inspektora pożarnictwa oraz odpowiednio wojewódzkich inspektorów i powiatowych instruktorów pożarnictwa. Główny Inspektorat Pożarnictwa kierował całokształtem ochrony przeciwpożarowej, dysponował kadrą oficerską, awansował oficerów pożarnictwa i powoływał ich na poszczególne stanowiska.

24 października 1949 r. rozporządzeniem Rady Ministrów rozwiązano Związek Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej. Formalny fundament prawny dla zawodowej straży pożarnej stworzyła dopiero ustawa z dnia 4 lutego 1950 r. o ochronie przeciwpożarowej i jej organizacji, która powołała Komendę Główną Straży Pożarnych, podległą Ministrowi Gospodarki Komunalnej i obejmującą swym działaniem obszar całego kraju, a także podległe jej komendy wojewódzkie, powiatowe i miejskie. W ten sposób powstał samodzielny pion organizacyjny o charakterze operacyjnym, uprawniony do dysponowania wszystkimi strażami pożarnymi – zarówno zawodowymi (terenowymi i zakładowymi), jak i ochotniczymi. Pracownicy pożarnictwa posiadający wymagane kwalifikacje do zawodowej służby utworzyli wówczas Korpus Techniczny Pożarnictwa, na którego czele stanął Komendant Główny Straży Pożarnych.

Postanowień organizacyjnych ustawy z 1950 r. nie zdołano jednak w pełni wprowadzić w życie – uchwalona miesiąc później ustawa o terenowych organach władzy państwowej oraz późniejsze przepisy podporządkowały komendy straży pożarnych prezydiom rad narodowych. W ten sposób na długie lata utrwalił się model podwójnego podporządkowania: Komenda Główna Straży Pożarnych sprawowała kierownictwo fachowe nad komendami terenowymi i służbami resortowymi, podczas gdy komendy wojewódzkie, powiatowe i miejskie podlegały ogólnie właściwym prezydiom rad narodowych, a fachowo – komendom straży pożarnych.

Rozwój organizacyjny (1950-1974) Model podwójnego podporządkowania, ukształtowany po 1950 r., utrzymywał się przez kolejne lata: komendy terenowe podlegały ogólnie prezydiom rad narodowych, a fachowo – Komendzie Głównej Straży Pożarnych, która sprawowała nadzór także nad służbami resortowymi działającymi w 19 ministerstwach i 3 urzędach centralnych. 7 grudnia 1954 r. wydano dekret o naczelnych organach administracji państwowej w zakresie spraw wewnętrznych i bezpieczeństwa publicznego, na mocy którego ochronę przeciwpożarową podporządkowano Ministrowi Spraw Wewnętrznych; przepisy dekretu weszły w życie 12 grudnia 1954 r. Nastąpiło to w związku z rozwiązaniem Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego i powołaniem w jego miejsce Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, któremu Ministerstwo Gospodarki Komunalnej przekazało ogólne kierownictwo i nadzór nad ochroną przeciwpożarową w kraju. Zmiana ta usprawniła oddziaływanie na terenowe organy administracji państwowej oraz kierownictwa poszczególnych resortów, co przełożyło się na lepsze rozwiązywanie problemów organizacyjnych, poprawę łączności i wyposażenia w pojazdy, a przyznawane środki inwestycyjne pozwoliły na budowę nowych i rozbudowę istniejących strażnic.

13 kwietnia 1960 r. Sejm uchwalił nową ustawę o ochronie przeciwpożarowej, która jednak nie zlikwidowała podwójnego podporządkowania komend terenowych. Ustawa nałożyła na komendy straży pożarnych obowiązek koordynowania i kierowania pod względem fachowym całokształtem spraw ochrony przeciwpożarowej oraz sprawowania nadzoru nad wszystkimi strażami pożarnymi na swoim obszarze działania. Do zwalczania pożarów i współdziałania w zapobieganiu pożarom powołane były straże terenowe i zakładowe w trzech odmianach: zawodowe – złożone z osób pełniących służbę zawodowo na podstawie stosunku służbowego, obowiązkowe – powoływane przez radę gminy spośród mieszkańców lub pracowników zakładu pracy, oraz ochotnicze – tworzone na zasadzie dobrowolności. Zawodowe straże pożarne powoływał wojewoda; straże terenowe podlegały terenowym organom administracji państwowej, a zakładowe – pod względem organizacyjnym kierownikom zakładów pracy, a pod względem operacyjno-technicznym właściwej terenowej komendzie straży pożarnych.

Sieć jednostek zawodowej straży pożarnej systematycznie się rozwijała:

1958 r. – 226 terenowych pogotowi zawodowych i zawodowych straży pożarnych z łączną liczbą 10 328 etatów; oprócz tego w resortach funkcjonowało 810 straży zawodowych z 25 242 etatami. 1962 r. – 130 terenowych i 426 zakładowych zawodowych straży pożarnych. 1966 r. – 176 terenowych zawodowych straży pożarnych i 383 zakładowe zawodowe straże pożarne; sieć komend tworzyły wówczas: komenda główna, 22 komendy wojewódzkie (w tym 5 miast wydzielonych) oraz 355 komend stopnia powiatowego. 1970 r. – 217 terenowych zawodowych straży pożarnych oraz 224 zakładowe zawodowe straże pożarne.

Równolegle z rozbudową sieci jednostek rozwijało się szkolnictwo pożarnicze. W 1950 r. Komenda Główna Straży Pożarnych przekształciła Centralny Ośrodek Wyszkolenia Pożarniczego w Centralną Oficerską Szkołę Pożarniczą z siedzibą w Warszawie oraz oddziałami w Łodzi, Poznaniu, Bielsku-Białej i Gdańsku. W 1954 r. zmieniono jej nazwę na Szkołę Oficerów Pożarnictwa, która od 1 września 1955 r. funkcjonowała jako placówka pomaturalna. W samym Poznaniu od 1951 r. funkcjonowała odrębna ścieżka kształcenia kadry pożarniczej. 30 listopada 1951 r., z inicjatywy komendanta Zawodowej Straży Pożarnej miasta Poznania, uruchomiono Wojewódzki Ośrodek Wyszkolenia Pożarniczego, przekształcony w 1952 r. w Szkołę Polityczno-Wychowawczą Pożarnictwa, kształcącą kadrę oficerów politycznych na potrzeby ówczesnego aparatu politycznego jednostek ochrony przeciwpożarowej. W 1954 r. powstało na jej bazie czteroletnie Oficerskie Technikum Pożarnicze, którego absolwenci otrzymywali wykształcenie średnie oraz kwalifikacje oficerskie; w 1958 r. przekształcono je w Szkołę Podoficerów Pożarnictwa. Podobna reorganizacja objęła również placówkę w Nysie – po jej likwidacji w październiku 1960 r. powołano w jej miejsce Szkołę Podoficerów Pożarnictwa w Krakowie.

Kolejny etap rozwoju kadr przypadł na lata 70. Rozporządzeniem Rady Ministrów z 30 czerwca 1971 r. powołano Wyższą Oficerską Szkołę Pożarniczą w Warszawie, kształcącą oficerów pożarnictwa aż do jej rozwiązania w 1981 r., a w Poznaniu (1971) i Krakowie (1973) utworzono Szkoły Chorążych Pożarnictwa. 14 sierpnia 1972 r. powołano Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Ochrony Przeciwpożarowej w Józefowie koło Otwocka.

Reforma 1974-1975 i przepisy służbowe 27 grudnia 1974 r. wydano dekret o służbie funkcjonariuszy pożarnictwa, który zniósł dotychczasowy Korpus Techniczny Pożarnictwa i wprowadził nową, jednolitą regulację statusu funkcjonariuszy pożarnictwa. Funkcjonariuszem pożarnictwa mógł zostać każdy polski obywatel, który dawał gwarancję rzetelnego wykonywania obowiązków służbowych, spełniał wymagane kwalifikacje oraz był zdrowy i sprawny fizycznie; do służby przyjmowano na podstawie mianowania. Członkowie dotychczasowego Korpusu Technicznego Pożarnictwa zatrudnieni w dniu wejścia w życie dekretu stali się z mocy prawa funkcjonariuszami pożarnictwa i otrzymali odpowiednie stopnie pożarnicze według zasad ustalonych przez Ministra Spraw Wewnętrznych.

Dekret wprowadził również wojskowe nazewnictwo stopni służbowych. Przewidywał dwa systemy pełnienia służby zmianowej: dotychczasowy oraz nowy, oparty na 24 godzinach dyżuru i 48 godzinach wolnych od służby, który w krótkim czasie stał się w jednostkach terenowych systemem powszechnym. Podejmując służbę, funkcjonariusz składał ślubowanie, w którym zobowiązywał się być wierny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, dążyć do umacniania ochrony przeciwpożarowej kraju, strzec i bronić przed pożarami dorobku narodowego oraz być ofiarnym i mężnym w ratowaniu zagrożonego życia ludzkiego i mienia.

Reforma administracji państwowej z roku 1975, znosząca dotychczasowy, trójstopniowy podział, zastępując go dwustopniowym, wymusiła dostosowanie do niej organizacji i działania ochrony przeciwpożarowej. 9 grudnia 1973 r. kompetencje terenowych komend straży pożarnych przejęły organy administracji państwowej – wojewodowie, prezydenci miast oraz naczelnicy powiatów, miast, dzielnic i gmin; komendy weszły w skład wymienionych organów, stając się wydziałami ich urzędów. 12 czerwca 1975 r. Sejm uchwalił nową ustawę o ochronie przeciwpożarowej, która wyeksponowała zasadę jej powszechności. Zgodnie z ustawą zwierzchni nadzór nad całokształtem ochrony przeciwpożarowej nadal sprawował Minister Spraw Wewnętrznych, koordynując działalność ministrów, kierowników urzędów centralnych i wojewodów, natomiast funkcję centralnego organu administracji państwowej w sprawach ochrony przeciwpożarowej pełnił komendant główny straży pożarnych, podległy Ministrowi Spraw Wewnętrznych i wykonujący swe zadania przy pomocy Komendy Głównej Straży Pożarnych. Ustawa nałożyła również na rejonowe organy rządowej administracji ogólnej obowiązek sprawowania kontroli przestrzegania przepisów przeciwpożarowych oraz nadzoru nad działalnością zawodowych, obowiązkowych i ochotniczych straży pożarnych, a także zapewnienia terenowym zawodowym strażom pożarnym środków alarmowania i łączności, pomieszczeń, wyposażenia oraz środków transportowych do akcji ratowniczych.

28 października 1975 r. Minister Spraw Wewnętrznych wydał zarządzenie w sprawie zasad powoływania rejonów działania, na mocy którego powołano 49 terenowych zawodowych straży pożarnych, tj. po jednej w każdym mieście wojewódzkim, przy czym pozostałe jednostki stawały się ich oddziałami.

Struktura organizacyjna schyłkowego PRL (lata 80.)