Staël von Holstein – ród szlachecki wywodzący się z Westfalii, którego korzenie sięgają XII wieku. Jego przedstawiciele należeli kolejno do szlachty Świętego Cesarstwa Rzymskiego, rycerstwa inflanckiego i estońskiego, szlachty szwedzkiej oraz arystokracji Imperium Rosyjskiego.

Historia Początki w Nadrenii i Westfalii thumb|Herb Wilhelma Staël von Holstein w Herbarzu Geldrii (ok. 1370)

Najstarszym znanym przodkiem rodu jest Ludewicus Flecke de Are, poświadczony w 1189 roku jako wójt (advocatus) Brodenheim w dokumencie Filipa I, arcybiskupa Kolonii. Ród wywodził się ze szlachty wolnej (edelfrei), a następnie wszedł do służby ministerialnej arcybiskupstwa kolońskiego. Syn Ludewicusa, Hermannus Flecke de Holstein, był cześnikiem arcybiskupa Konrada von Hochstaden, a jego brat Henricus panem na w dolinie rzeki , gnieździe rodowym, od którego ród wziął nazwisko. Od 1282 roku pierwotne nazwisko Flecke wyparł przydomek Stael, toteż nazwa rodu znaczy tyle co „Stal z Holsteinu”.

W XIII i XIV wieku dobra rodu rozciągały się po obu brzegach Renu i obejmowały szlak z Kolonii przez Dortmund i Soest do Westfalii; zdaniem pozycja rodu dorównywała wówczas pozycji hrabiów Bergu. W 1288 roku trzej wnukowie Ludewicusa walczyli w bitwie pod Worringen po stronie arcybiskupa Kolonii. Roprecht zwany „Wspaniałym” był namiestnikiem hrabstwa Mark i Sauerlandu, a jego syn Rabolt służył na dworze księcia Jülich-Berg Gerharda VII, założyciela Orderu Świętego Huberta.

Część rodu związała się w tym czasie z zakonem krzyżackim. był od 1397 roku komturem baliwatu koblenckiego, od 1402 wójtem Świdwina (Schiffelbein) i Nowej Marchii, od 1408 wójtem Grebina, a od 1409 komturem brodnickim (Strasburg). Poległ 15 lipca 1410 roku w bitwie pod Grunwaldem.

Inflanty Obecność rodu nad Bałtykiem sięga czasów kawalerów mieczowych i ich wcielenia do zakonu krzyżackiego w 1237 roku. W XV wieku przedstawiciele rodu piastowali urzędy wójtów zamków inflanckich i należeli do doradców mistrzów inflanckich. (ok. 1465–1527) osiadł na stałe w Estonii, został radcą mistrza Woltera von Plettenberga i jego posłem na dwór duński.

Katastrofą dla gałęzi bałtyckiej okazały się wojny inflanckie (1558–1583). Hildebrand Staël von Holstein (ok. 1535–1587), major w służbie polsko-litewskiej, pan na i , przez siedem lat był więziony w Moskwie; do Inflant powrócił krótko przed śmiercią, a jego synowie pozostali w ubóstwie w Parnawie. Pod panowaniem szwedzkim ród odbudował pozycję: w 1652 roku otrzymał od królowej Krystyny ponowne nadanie szlachectwa, a w 1675 został wpisany do szwedzkiego Domu Rycerskiego. Fabian Ernst Staël von Holstein podpisał w 1710 roku kapitulację rycerstwa estońskiego przed wojskami rosyjskimi, a w latach 1742 i 1745 ród wpisano do rycerstwa inflanckiego i estońskiego.

Okres szwedzki Trzy linie rodu uzyskały tytuł barona: w 1719 roku Otto Wilhelm, w 1731 Georg Bogislaus (linia wygasła w 1763) oraz w 1788 Erik Magnus. (1685–1763) walczył w III wojnie północnej w gwardii Karola XII, po upadku Narwy był więziony na Syberii, a po powrocie doszedł do godności marszałka polnego; wspólnie z założył w 1742 roku , znaną dziś jako Kosta Boda.

Baron Erik Magnus Staël von Holstein został w 1785 roku ambasadorem Szwecji we Francji, gdzie pozostał przez większą część rewolucji francuskiej. W 1786 roku poślubił Germaine Necker, córkę Jacques’a Neckera, znaną później jako pisarka Madame de Staël. 23 kwietnia 1795 roku wystąpił przed Konwentem Narodowym i w imieniu Szwecji uznał Republikę Francuską; Szwecja była pierwszą monarchią w Europie, która to uczyniła.

Gałąź rosyjska i wiek XX Po wcieleniu prowincji bałtyckich do Imperium Rosyjskiego wielu członków rodu wstąpiło do służby rosyjskiej; linia estońska uzyskała potwierdzenie tytułu baronowskiego w 1869 roku, a inflancka w 1881. (1798–1868) był generałem kawalerii i generałem adiutantem Aleksandra II, a Władimir Iwanowicz (1853–1921) ostatnim wicekomendantem Twierdzy Pietropawłowskiej.

Po rewolucji ród podzielił los rosyjskiej emigracji, a jego dobra bałtyckie zostały wywłaszczone w wyniku reform rolnych w Estonii i na Łotwie. Osierocone dzieci Władimira trafiły do Brukseli; jeden z synów, Nicolas de Staël (1914–1955), stał się jednym z czołowych malarzy powojennej Europy. Almanach Gotajski zalicza ród do szlachty odwiecznej (Uradel).

Herb Herb rodu przedstawia w polu srebrnym osiem czerwonych kul ułożonych w otok (3-2-2-1), w klejnocie zaś dwa bawole rogi obłożone kulami Rozdział II: Wappen und Titel.. Zgodnie z tradycją rodową kule upamiętniają wyżywienie przez ród ośmiu zamków wraz z okolicznymi wsiami podczas klęski głodu w czasach wypraw krzyżowych. Herb figuruje w średniowiecznych herbarzach, m.in. w Herbarzu Geldrii, i , a także w rękopisie Heroldsbuch des jülich-bergischen Hubertusordens (ok. 1480), który wraz z depozytem berlińskim trafił do Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie, gdzie przechowywany jest pod sygnaturą Berol. Ms. germ. quart. 1479.

Wybrani przedstawiciele Ludewicus Flecke de Are (wzmiankowany w latach 1189–1202), wójt Brodenheim, majątku opactwa św. Pantaleona; stolnik (Truchsess) Are i Dahlheim Hermannus Flecke de Holstein (wzmiankowany w latach 1218–1259), cześnik (Mundschenk) arcybiskupa Kolonii Konrada von Hochstaden; pan na zamku Cuggenheim Matthias Flecke de Holstein (wzmiankowany w latach 1251–1292), dziedziczny cześnik (Erbmundschenk) arcybiskupstwa kolońskiego Theodericus Flecke de Holstein (wzmiankowany w latach 1264–1312), marszałek arcybiskupa Kolonii i dziedziczny stolnik (Erbtruchsess) Hochstaden; wzięty do niewoli przez hrabiego Walrama von Jülich w bitwie pod Worringen, wykupił się rok później za połowę alodium w Morat Henricus Flecke de Holstein (wzmiankowany w latach 1270–1315), dziedziczny ochmistrz (Erbhofmeister) arcybiskupstwa kolońskiego, członek zakonu krzyżackiego Wilhelm Staël von Holstein (wzmiankowany w latach 1366 – ok. 1403), komornik (Kämmerer), dziedziczny ochmistrz i dziedziczny stolnik Bergu; pan na Sülz i Eulenbroich, jego herb figuruje w Herbarzu Geldrii, Kodeksie Seffkena i Kodeksie z Bergshammar (zm. 1410), komtur baliwatu koblenckiego i komtur brodnicki, wójt Świdwina, Nowej Marchii i Grebina; poległ w bitwie pod Grunwaldem Roprecht „Wspaniały” Staël von Holstein (ok. 1410–1462), pan na , zarządca (Amtmann) Werden, Bochum, Neustadt i Gummersbach, namiestnik (Statthalter) Marchii i Sauerlandu (zm. 1450), kanonik katedry w Münsterze, archidiakon Warendorfu Rabolt Staël von Holstein (wzmiankowany w latach 1462–1494), pan na , zarządca ; jego herb figuruje w Heroldsbuch des jülich-bergischen Hubertusordens (ok. 1480) Johann Stael von Holstein (wzmiankowany od 1460, zm. 1512), członek zakonu inflanckiego, wójt Rakvere i Jerwii (ok. 1465–1527), lennik zakonu inflanckiego, sędzia dworski (Hofrichter) i radca mistrza Woltera von Plettenberga, deputowany rycerstwa Harrien i Wierlandu na zjazdach w Rujen i Wolmarze (1526) Hildebrand Staël von Holstein (ok. 1535–1587), major w służbie polsko-litewskiej podczas wojen inflanckich, pan na Teenuse i zamku Piebalga; zmarł krótko po siedmiu latach niewoli moskiewskiej; protoplasta szwedzkiej gałęzi rodu Matthias Staël von Holstein (zm. 1649), burmistrz Parnawy (1628–1679), szwedzki generał major artylerii, kierownik prac fortyfikacyjnych w Inflantach, Estonii i Ingrii, radca wojenny, marszałek krajowy Inflant i gubernator Rewla; zaplanował i wzmocnił umocnienia Narwy, Iwangorodu, Rygi i Wyborga; zamordowany w 1679 roku w drodze, zastrzelony strzałem w plecy przez barona Gustava von Mengden i jego syna, skazanego następnie na śmierć wyrokiem sądu wojennego (1668–1730), szwedzki generał major, dowódca piechoty holsztyńskiej, pułkownik (Adelsfanan) oraz pułków Hallandzkiego i Upplandzkiego (1672–1730), szwedzki generał porucznik i kapitan rycerstwa estońskiego (1680–1730), szwedzki pułkownik i generał adiutant króla Stanisława Leszczyńskiego; w 1720 roku zabił w pojedynku w Hildesheim duńsko-norweskiego bohatera morskiego Petera Tordenskjolda, który oskarżył go o oszustwo w grze w karty (1685–1763), szwedzki marszałek polny, gubernator prowincji Kalmar i Olandia (1734–1754) oraz Malmöhus (1754–1763), współzałożyciel huty szkła Kosta, komandor Wielkiego Krzyża Orderu Miecza (1751) i kawaler Orderu Serafinów (1754) (1727–1772), kapitan rycerstwa estońskiego, kurator szkoły rycerskiej i katedralnej w Rewlu, reformator rolny Erik Magnus Staël von Holstein (1749–1802), ambasador Szwecji we Francji (1785–1793, 1795–1799), kawaler Orderu Gwiazdy Polarnej (1788) i Orderu Miecza (1772); mąż Germaine de Staël Karl Gustav Staël von Holstein (1761–1816), pułkownik armii rosyjskiej, pan na majątku Kotzum Germaine de Staël z domu Necker (1766–1817), francuska pisarka i myślicielka polityczna, czołowa przeciwniczka Napoleona (1790–1827), francuski pisarz i abolicjonista (1798–1868), generał kawalerii i generał adiutant cara Aleksandra II, dowódca 2 Dywizji Kawalerii (1849–1860); odznaczony Orderem Świętego Jerzego (1838), Orderem Orła Białego (1859) i Orderem Świętego Aleksandra Newskiego (1864); jego córki wyszły za przedstawicieli rodów Toulouse-Lautrec i Gagarinów (1802–1884), sędzia szwedzkiego Sądu Najwyższego, radca stanu i generalny poczmistrz Szwecji Władimir Iwanowicz Staël von Holstein (1853–1921), rosyjski generał porucznik, ostatni wicekomendant Twierdzy Pietropawłowskiej (1908–1917); odznaczony Orderem Świętego Włodzimierza II klasy (1915) i Orderem Orła Białego (1916) Aleksiej Iwanowicz Staël von Holstein (1858–1941), rosyjski generał porucznik, ochmistrz wielkiego księcia Piotra Nikołajewicza (1889–1905); odznaczony Orderem Świętego Włodzimierza (1915), zmarł na emigracji w Rzymie (1876–1953), szwedzka adwokatka i działaczka na rzecz praw kobiet; druga kobieta wykonująca zawód adwokata w Szwecji, odznaczona medalem Illis quorum (1946) (1877–1937), estoński orientalista, sinolog i indolog; wykładowca Uniwersytetu Pekińskiego (1918–1929), honorowy członek Academia Sinica (1932) Nicolas de Staël (1914–1955), francuski malarz rosyjskiego pochodzenia, urodzony w Twierdzy Pietropawłowskiej

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Niemieckie rody arystokratyczne Kategoria:Szwedzkie rody arystokratyczne Kategoria:Rosyjskie rody szlacheckie Kategoria:Rody Kategoria:Historia Estonii