Kościół św. Pawła (niderl. Sint-Pauluskerk) – rzymskokatolicka świątynia zakonu dominikanów znajdująca się w Antwerpii. Wzniesiona w XVI wieku i rozbudowana w XVII wieku. Gotycka, z barokowym wystrojem wnętrza.
Historia W 1243 roku do Antwerpii przybyli dominikanie, by zwalczyć rosnący ruch religijny katarów, uznawany przez Kościół katolicki za herezję. W 1256 roku zakonnicy osiedlili się na działce przy dzisiejszej Nosestraat. W 1262 roku rozpoczęto budowę kościoła, który w 1276 roku konsekrował św. Albert Wielki. Świątynia miała formę trójnawowej hali o długości 55 m. Została zalana w latach 1421–1423, podczas powodzi na rzece Skaldzie. W 1444 roku zakonnicy wznieśli budynek z krytymi galeriami, który podczas jarmarków służył złotnikom jako hala targowa. Od 1479 roku cech złotników miał własną kaplicę w kościele, poświęconą św. Eligiuszowi.
Około 1512 roku rozpoczęto budowę nowego kościoła. Prawdopodobnie w pierwszych latach kierował nią , a po jego śmierci w 1542 roku – Rombout de Dryvere. By zapobiec zalaniom, poziom gruntu wokół kościoła podwyższono o ok. 0,7–1,6 m. W 1549 roku budowa była już na tak zaawansowanym etapie, że nawę poprzedniego kościoła można było rozebrać. Rok później rozebrano halę złotników, by zrobić miejsce na południową nawę. Podczas ataku ikonoklastów w nocy z 22 na 23 sierpnia 1566 roku zniszczony został ołtarz św. Eligiusza. W 1571 roku korpus nawowy konsekrował biskup Haarlemu, dominikanin , który pięć dni wcześniej przyjął święcenia biskupie.
W 1577 roku władze miasta zbuntowały się przeciw hiszpańskiej administracji, a 4 października 1578 roku zdominowana przez kalwinistów rada miejska postanowiła podzielić kościół między katolików i protestantów. Katolickie prezbiterium miało zostać oddzielone ścianą od korpusu nawowego, który miał stać się świątynią kalwińską. Protestanci przejęli jednak kościół zaledwie dzień po dekrecie, przed rozpoczęciem jakichkolwiek prac budowlanych. W 1579 roku dominikanie zostali wysiedleni z klasztoru, a w 1580 roku ich majątek skonfiskowano. Część zabudowań klasztornych została rozebrana, a na jej miejscu wytyczono dwie ulice.
Dominikanie wrócili do świątyni w 1585 roku, rozpoczęli odbudowę kościoła i przywracanie go do wymagań liturgii katolickiej. Zabudowania klasztorne odbudowano w latach 1605–1662. W 1624 roku biskup wmurował kamień węgielny pod budowę nowego transeptu i prezbiterium. Mimo panującego baroku, zdecydowano się na styl gotycki, by zachować jedność stylistyczną. W 1634 roku wzniesiono nowe sklepienie korpusu nawowego. W 1639 roku świątynię konsekrował biskup . 1 czerwca 1679 roku w sygnaturkę nad skrzyżowaniem naw uderzył piorun, wskutek czego spłonął dach nad korpusem nawowym, a zachodni szczyt zawalił się, przebijając sklepienie i niszcząc organy. Dach nawy głównej zmieniono na czterospadowy, a w latach 1680–1681 wzniesiono nową wieżę według projektu .
W 1794 roku, w okresie rewolucji francuskiej, liczne dzieła sztuki z kościoła, w tym obrazy Rubensa, van Dycka i Jordaensa zostały wywiezione z kościoła do Francji jako łup wojenny. W 1796 roku zakonnicy zostali wysiedleni z klasztoru za rekompensatę finansową. W tym okresie przepadła znaczna część archiwów klasztornych. W 1797 roku kompleks został odkupiony na aukcji przez przeora Peltiersa, który uzyskał środki na zakup dzięki zrzeknięciu się obligacji emerytalnych przez zakonników oraz datkom wiernych z . 9 maja 1798 roku Peltiers, w przeciwieństwie do większości duchowieństwa, złożył przysięgę sprzeciwu wobec francuskiej monarchii, licząc na udzielenie przez rewolucjonistów zgody na ponowne otwarcie świątyni. Gdy w 1800 roku władze napoleońskie zezwoliły na otwarcie kościołów, kościół św. Pawła w Antwerpii był jednym z pierwszych przywróconych do celów sakralnych. W 1803 roku rada miejska odkupiła świątynię od Peltiersa i przeniosła tu siedzibę parafii św. Walburgi (stan techniczny kościoła św. Walburgi uznano za zbyt słaby, by mógł dalej służyć wiernym). W 1815 roku do świątyni wróciła część wywiezionych dzieł sztuki.
27 października 1830 roku XVII-wieczne witraże kościoła ucierpiały podczas bombardowania miasta przez Holendrów, a w 1889 roku okna i dach zostały zniszczone wskutek eksplozji prochu w pobliskiej fabryce Corvilain. W latach 1895–1901 fasadę przebudowano według projektu , który przywrócił jej gotycki wygląd. Rozebrano wówczas dwa budynki mieszkalne, które przylegały do kościoła od południa. W 1908 roku w dawnym sadzie klasztornym wzniesiono sztuczną grotę nawiązującą do groty z Lourdes. W 1939 roku kościół wpisano do rejestru zabytków. W 1943 roku niemieckie wojska okupacyjne zarekwirowały dwa dzwony z wieży kościelnej.
Kościół i klasztor zostały zniszczone w pożarze w nocy z 2 na 3 kwietnia 1968 roku. Spłonęły dach i wieża świątyni oraz zawaliło się sklepienie nad skrzyżowaniem naw. Wieżę odbudowano w latach 1977–1982, a w 1988 roku wyremontowano stalową konstrukcję hełmu. W latach 1991–1993 odrestaurowano elewacje świątyni, a w latach 1994–1998 wnętrze wyremontowano według planów . W kościele przeprowadzono wówczas prace archeologiczne i zainstalowano ogrzewanie podłogowe. W 2021 roku opiekę nad kościołem ponownie objęli dominikanie, w tym samym roku przeprowadzono prace restauracyjne w krypcie. W lutym 2025 roku rozpoczęto generalny remont budynku.
Architektura i wyposażenie Świątynia ma formę gotyckiej, trójnawowej bazyliki z transeptem. Wystrój wnętrza ma charakter barokowy. Całkowita długość świątyni wynosi 88 m. Ma 25 m szerokości, a sama nawa główna jest szeroka na 11,3 m. Sklepienie w skrzyżowaniu naw znajduje się na wysokości 26 m. Do budowy elementów konstrukcyjnych ścian i ich okładzin wykorzystano piaskowiec, a wypełnienie ścian wykonano z cegieł. Dach pokryty jest łupkiem. Do południowego ramienia transeptu od wschodu dostawiona jest wieża, a przy jego zachodniej ścianie znajduje się grupa rzeźbiarska z grobem pańskim i licznymi figurami świętych, znana jako Calvarietuin, zrealizowana w latach 1699–1741. Barokowy portal na rogu Veemarktu i Zwartzustersstraat, prowadzący na dziedziniec z Calvarietuin, wzniesiono w 1734 roku.
Barokowy ołtarz główny został konsekrowany w 1670 roku. Pierwotnie zdobił go obraz Wielka Wizja Świętego Dominika, wykonany w latach 1618–1620 przez Petera Paula Rubensa, który za pomocą mechanizmu można było zastąpić obrazem Męczeństwo św. Pawła pędzla z ok. 1670 roku. W 1794 roku obydwa obrazy zostały wywiezione do Paryża, obraz Rubensa przechowywany jest w Musée des Beaux-Arts de Lyon, a obraz Boeyermansa – w . W 1807 roku w ołtarzu zainstalowano obraz Zdjęcie z Krzyża autorstwa . W niszy nad obrazem znajduje się figura patrona kościoła, św. Pawła z Tarsu. W dolnej części ołtarza znajdują się popiersia świętych doktorów Kościoła: Hieronima ze Strydonu, Ambrożego z Mediolanu, Grzegorza Wielkiego, Augustyna z Hippony i Tomasza z Akwinu. Witraże za ołtarzem głównym pochodzą z 1967 roku, przedstawiają świętych: Eligiusza, Katarzynę Aleksandryjską, Amanda z Maastricht i Walburgę.
Na ścianach kościoła zawieszony jest cykl 15 obrazów przedstawiających radosne, bolesne i chwalebne tajemnice różańca. Obrazy wykonało co najmniej 11 różnych malarzy. Obraz Biczowanie Chrystusa wykonał w 1617 roku Peter Paul Rubens, obraz Chrystus niosący Krzyż z lat 1617–1618 namalował Antoon van Dyck, a autorem Ukrzyżowania jest Jacob Jordaens. Jest to jedyny kościół, w którym można w jednym miejscu podziwiać dzieła tych trzech artystów. Autorami pozostałych obrazów są: Hendrick van Balen (Zwiastowanie Najświętszej Maryi Panny), Frans Francken młodszy (Nawiedzenie św. Elżbiety), Cornelis de Vos (Narodzenie Pańskie, Ofiarowanie Chrystusa w świątyni), Matthys Voet (Znalezienie Chrystusa w świątyni, Zesłanie Ducha Świętego), David Teniers starszy (Modlitwa Chrystusa w Ogrójcu), Artus de Bruyn (Cierniem koronowanie), Arnout Vinckenborch (Zmartwychwstanie Pańskie, Koronacja Matki Bożej), Artus Wolffort (Wniebowstąpienie Pańskie, atrybucja niepewna, dawniej przypisywana Vinckenborchowi) i Jan Aertsen (Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny). Wewnątrz kościoła znajduje się dziesięć konfesjonałów z lat 1658–1660, wykonanych przez warsztat . Ambona pochodzi z końca XIX wieku, jej autorami są i Jan Baptist van Wint.
Prospekt organowy został wykonany w latach 1654–1658 przez Pietera Verbrugghena I według projektu Erasmusa Quellinusa młodszego. Autorem samego instrumentu jest . Składa się z 3 głosów, pedału i 3303 piszczałek zgrupowanych w 47 głosów. W jego inauguracji uczestniczył dworski organista . Organy zostały zniszczone przez zawalenie się sklepienia podczas pożaru w 1679 roku i wkrótce odbudowane. Wyremontowano je w latach 1730–1732, 1824 i 1843 oraz odrestaurowano w latach 1992–1996. W 1998 roku w podstawie szafy organowej zainstalowano drugi, mniejszy instrument, o dwóch manuałach, pedale i 926 piszczałkach zgrupowanych w 16 głosów, wykorzystywany podczas koncertów muzyki współczesnej.
Galeria
Przypisy
Kościół św. Pawła Kościół św. Pawła Kategoria:Kościoły rzymskokatolickie w Belgii Kategoria:Zabytkowe kościoły w Belgii Kategoria:Architektura gotyku w Belgii Kategoria:Klasztory dominikańskie