Smutek króla () – kolaż z papieru malowanego gwaszem na płótnie autorstwa Henriego Matisse’a. Został wykonany w 1952 roku i należy do późnego okresu jego twórczości. Kompozycja przedstawia siedzącą czarną postać, grającą na instrumencie, zieloną postać odaliski i tancerkę. Tło stanowią barwne, geometryczne i roślinne formy. Zarówno tytuł, jak i przedstawione motywy wiązane są m.in. z biblijną historią króla Saula i Dawida, motywem tańczącej Salome oraz autobiograficzną refleksją Matisse’a nad muzyką, tańcem, sztuką i przemijaniem. Obraz ma wymiary 292 × 386 cm. Znajduje się w zbiorach Musée national d'Art moderne w Paryżu.
Historia Kolaż Smutek króla () powstał w 1952 roku w Nicei, w późnym okresie twórczości Matisse’a. Artysta mieszkał i pracował w Hôtel Régina. Był to ostatni, niezwykle twórczy etap życia. Malarz borykał się z poważnymi problemami zdrowotnymi po przebytej w 1941 ciężkiej operacji. Odszedł od malarstwa sztalugowego, malując w 1951 swój ostatni obraz. Asystenci malowali arkusze papieru gwaszem, Matisse wycinał z nich kształty, a przy dużych realizacjach kierował ich rozmieszczaniem na ścianie. Sam określał tę metodę jako „rysowania nożyczkami” (). Nie były to „kolaże” w sensie przypadkowego zestawienia gotowych papierów. W ten sposób powstawały precyzyjnie zaplanowane kompozycje. Technika kolażu dawała Matisse’owi możliwość podporządkowania rysunku oraz koloru jednej procedurze: wycinance. W przypadku Smutku króla był to początek całej serii monumentalnych .
Po raz pierwszy Smutek króla pokazano w 1952 na w Paryżu. Kolaż był również wystawiany w kolejnych latach na wystawach we Francji i zagranicą: w 1998 w Muzeum Guggenheima w Nowym Jorku (wystawa Rendezvous), w latach 2005–2006 w Centre Pompidou w Paryżu (wystawa Big Bang), w 2026 w Grand Palais w Paryżu (wystawa Matisse, 1941–1954).
Dzieło zostało nabyte przez państwo francuskie. Decyzję o zakupie podjęto w 1952. Kolaż został zinwentaryzowany w Musée national d’art moderne w 1954 (nr inwentarzowy AM 3279 P).
Inspiracje Historycy sztuki sugerują kilka tropów interpretacyjnych. Jako najważniejsze źródło ikonograficzne wskazywana jest biblijna scena z Dawidem pocieszającym króla Saula swoją grą na cytrze, opisana w 1 Księdze Samuela 16,23. Została ona przedstawiona przez Rembrandta na obrazie Dawid grający na harfie Saulowi (1655–1658, Mauritshuis). Muzyka staje się lekarstwem na melancholię.
Postać po prawej to być może nowotestamentalna Salome tańcząca przed Herodem. Podczas uczty urodzinowej dziewczyna zatańczyła, Herod zachwycił się jej tańcem i obiecał spełnić jej życzenie. Za namową matki, Herodiady, poprosiła o głowę Jana Chrzciciela na misie, co zasmuciło władcę. Pojawiają się motywy tańca i królewskiego smutkuPor. Ewangelia Mateusza 14,3–11, Ewangelia Marka 6,17–28. W biografii Matisse’a był okres zainteresowania twórczością swojego nauczyciela Gustave’a Moreau. Malarz ten namalował kilka obrazów przedstawiających Salome, m.in. Salome tańczącą przed Herodem (1876, ).
Matisse nakłada na te motywy jeszcze własną biografię i wcześniejsze podejmowane przez siebie tematy. Historycy sztuki z paryskiego Centre Pompidou interpretują dzieło jako jego ostatni autoportret: siedząca czarna postać to Matisse. Obok pojawiają się motywy, które przez całe życie były dla niego ważne: muzyka, taniec, odaliska/Orient, dekoracyjność i kolor.
W jakiejś mierze inspiracją do powstania kolażu Smutek króla mógł też być wiersz Życie poprzednie () Charles’a Baudelaire’a z tomu poetyckiego Kwiaty zła wydanego w 1857. Matisse wcześniej ilustrował ten utwór, w którym pojawiają się tematy: starości, wspominania minionego życia i muzyki łagodzącej cierpienie.
Opis Kolaż ma format poziomy. Artysta użył papieru malowanego gwaszem, przytwierdzając wycięte fragmenty do płóciennego podobrazia. Wymiary dzieła to: 292 × 386 cm.
Matisse przedstawił, upraszczając formę i redukując paletę barw: czarną postać starego artysty siedzącego w fotelu i grającego na instrumencie podobnym do gitary, zieloną postać odaliski oraz tancerkę. Dekoracyjne żółte listki rozsiane po całym płótnie, interpretowane jako nuty, rytmizują całą kompozycję. Artysta skonstruował obraz tak, aby figury i dekoracyjne tło tworzyły jeden system: arabeski i uproszczone kształty wiążą postacie z geometryczną siatką tła. Dzieło nawiązuje do dziedzictwa fowizmu poprzez odwagę kolorystyczną, uproszczenie form i dekoracyjność, ale Smutek króla określić należy jako kolaż z okresu późnego modernizmu.
Kolory przypominające średniowieczne iluminowane rękopisy, tworzą rejestry, na których unoszą się postacie: liliowy, fioletowy, jasnozielony, lazurowy, ciemniejsza zieleń.
Muzyka inspirowana kolażem Brytyjski kompozytor skomponował septet The Sadness of the King inspirowany Smutkiem króla Henriego Matisse’a. Utwór powstał w 2001 i został przeredagowany w 2004. W 2008 Brytyjczyk umieścił utwór The Sadness of the King, również inspirowany pracą Matisse’a, jako część cyklu fortepianowego zatytułowanego White Book 2.
Uwagi
Przypisy
Kategoria:Obrazy Henriego Matisse’a Kategoria:Obrazy w Musée national d’Art moderne Kategoria:Obrazy z okresu modernizmu Kategoria:Taniec w sztuce