Zespół gmachów Szkoły Przemysłowej – zespół trzech zabytkowych budynków szkolnych znajdujący się w Krakowie, w Dzielnicy I Stare Miasto, w południowo-zachodniej części Piasku. Współcześnie gmach przy Alei Adama Mickiewicza 5 mieści Zespół Szkół Mechanicznych nr 1 im. Szczepana Humberta. Budynek przy ulicy Krupniczej 44 stanowi siedzibę Zespołu Szkół Chemicznych im. Marii Skłodowskiej-Curie. W budynku przy ulicy Krupniczej 42a mieści się Centrum Kształcenia Zawodowego nr 1.
Historia Decyzja o budowie zespołu budynków C.K. Państwowej Szkoły Przemysłowej przy współczesnej Alei Mickiewicza związana była z dynamicznym rozwojem instytucji, który następował w drugiej połowie XIX wieku. W latach poprzedzających budowę gmachów Szkoła miała siedziby w dwóch innych lokalizacjach. W 1834 roku nowo powołany Instytut Techniczny, którego tradycję w późniejszym czasie kontynuowała C.K. Państwowa Szkoła Przemysłowa, rozpoczął działalność w kamienicy przy Małym Rynku 3, w pomieszczaniach zajmowanych wcześniej przez Liceum św. Barbary, zlikwidowane wraz z powołaniem Instytutu. Rok później, w 1835 roku, instytucja przeniosła swoją siedzibę do Bursy Sisiniego przy ulicy Gołębiej 20, gdzie funkcjonowała do początków XX wieku. Stale poszerzany profil działalności Szkoły, kształcącej uczniów na trzech wydziałach – budownictwa, mechaniczno-technicznym i chemiczno-technicznym – już w końcu XIX wieku powodował, że dotychczas zajmowane lokale stały się dla instytucji niewystarczające.
Działania zakładające wzniesienie nowej siedziby Szkoły Przemysłowej grono profesorskie podejmowało już od lat 80. XIX wieku. Szczególnie aktywni w tych zabiegach byli Jan Rotter, dyrektor Szkoły w latach 1889–1906, oraz Sławomir Odrzywolski, krakowski architekt pełniący od roku szkolnego 1879/1880 kierownictwo wydziału budownictwa. Odrzywolski już w 1885 roku wskazywał na łamach swojej publikacji Rzut oka na rozwój szkolnictwa przemysłowego w Austrii z uwzględnieniem stosunków w Galicji na niewystarczalność warunków lokalowych krakowskiej Szkoły Przemysłowej w stosunku do zapotrzebowania. W odpowiedzi na wyrażane wobec organów władzy państwowej wnioski o wsparcie dla realizacji nowej siedziby instytucji, minister wyznań i oświaty w Wiedniu upoważnił w piśmie z 25 lipca 1893 roku Namiestnictwo Galicji do podjęcia planów budowy nowego gmachu dla Państwowej Szkoły Przemysłowej w Krakowie. Na tej podstawie już w sierpniu tego samego roku Namiestnictwo określiło ogólny zarys planowanej nowej siedziby Szkoły. W dokumencie wydanym 30 sierpnia założono budowę zespołu trzech, oddzielnych budynków. Gmach główny miał pomieścić m.in. sale wykładowe i rysunkowe, sale na zbiory muzealne wszelkiego rodzaju, kancelarię, pomieszczenia dyrekcji oraz mieszkanie dla dyrektora. W drugim budynku zaplanowano laboratoria chemiczne z pracowniami specjalnych gałęzi chemiczno-technologicznych. W trzecim budynku umiejscowione miały być warsztaty mechaniczne wraz z maszyną parową i kotłownią. Łączny koszt planowanej inwestycji szacowano wówczas na około 350 000 koron.
Po uzyskaniu decyzji władz państwowych o realizacji nowej siedziby, dyrekcja Szkoły podjęła starania o uzyskanie od władz miasta gruntu z przeznaczeniem na budowę gmachów. 11 marca 1894 roku grupa jedenastu radnych miejskich, wśród których był dyrektor Szkoły, Jan Rotter, wystąpiła z wnioskiem o odstąpienie rządowi przez gminę nieodpłatnie terenu o powierzchni 4000 sążni kwadratowych, co odpowiadało 11960 m², zlokalizowanego wzdłuż ówczesnej ulicy Żabiej. Były to grunty położone podówczas na zachodnich rubieżach miasta, w pobliżu linii tzw. kolei cyrkumwalacyjnej. Obszary te znajdowały się wcześniej we władaniu armii i wchodziły w skład umocnień Twierdzy Kraków, a następnie zostały odkupione przez gminę. Po uzyskaniu pozytywnej opinii Sekcji Ekonomicznej, Rada Miasta Krakowa uchwałę o przekazaniu C.K. Rządowi wskazanej we wniosku parceli przyjęła 12 kwietnia, z zastrzeżeniem, że budowa gmachów powinna się rozpocząć najpóźniej wiosną 1896 roku. Wskazana lokalizacja zyskała aprobatę ze strony najważniejszych urzędników państwowych i została przyjęta przez Ministerstwo Wyznań i Oświaty. W związku z zatwierdzeniem lokalizacji, w latach 1897–1898 Magistrat przystąpił do przygotowania terenu z przeznaczeniem na realizację nowych obiektów. Na obszarze tym bowiem, prócz znajdujących się obwałowań wchodzących w skład infrastruktury fortecznej, płynęła dotąd jedna z odnóg Młynówki Królewskiej. W związku z powyższym, w roku 1898 wydano decyzję o przeniesieniu nurtu do nowego kanału wzdłuż ulicy Garncarskiej, jak również wytyczono nową siatkę ulic w rejonie inwestycji. Regulacja i niwelacja gruntu, na którym planowano zbudować gmachy Szkoły Przemysłowej, ukończona została do roku 1901.
Pomimo tych postępów, w kolejnych latach jednak planowana inwestycja nie przechodziła do fazy realizacji. W roku szkolnym 1896/1897 Ministerstwo poleciło Sławomirowi Odrzywolskiemu sporządzenie projektów budowy i odbycie podróży naukowej celem zapoznania się z rozwiązaniami architektonicznymi, stosowanymi w budynkach szkół przemysłowych. Z zamiarem tym jeszcze w 1897 roku Odrzywolski odwiedził Berlin, Pragę i Liberec, a w listopadzie tego samego roku sygnował pierwsze szkice do budowy gmachów. Zaproponowane przez projektanta rozwiązania wyczerpywały ogólne założenia sprecyzowane cztery lata wcześniej przez Namiestnictwo i obejmowały plan budowy łącznie trzech budynków szkolnych. W sporządzonych planach Odrzywolski zaproponował budowę gmachu głównego na gruncie o powierzchni 3058 m² – znacznie większej niż zostało to określone w ostatecznej wersji projektu, gdzie ów gmach planowano już zbudować na terenie o powierzchni 2465 m². Budynek laboratorium chemicznego projektowano jako obiekt piętrowy z dwupiętrowym jednym ze skrzydeł bocznych, gdzie na drugim piętrze urządzone zostałyby lokale mieszkalne. Do gmachu tego przylegać miałyby również dwa parterowe aneksy. W stosunku do ostatecznych projektów budynki Szkoły miałyby także zostać inaczej względem siebie usytuowane oraz prawdopodobnie na tym etapie Odrzywolski projektował inny detal architektoniczny elewacji.
Sporządzony projekt został przesłany do Ministerstwa. W odpowiedzi, udzielonej dopiero 6 marca 1900 roku, a doręczonej dyrekcji Szkoły w połowie listopada 1901 roku, przedstawiciele resortu wskazywali jednak na zbyt duży koszt inwestycji według przedłożonych planów, opiewający na około 1 190 000 koron, i zobowiązali władze szkolne do opracowania nowej, bardziej oszczędnej w swoich założeniach wersji projektu. Do opracowania drugiej wersji projektu szkicowego Odrzywolski przystąpił pod koniec 1901 roku. Nowy kosztorys został sporządzony do stycznia roku 1902 i wraz z nowymi szkicami przesłany do Ministerstwa i Rady Szkolnej Krajowej we Lwowie 5 kwietnia 1902 roku. W drugiej wersji projektu łączny szacowany koszt inwestycji został ograniczony do 910 000 koron. Osiągnięto to m.in. poprzez rezygnację z oddzielnego budynku warsztatów, które zaplanowano usytuować w suterenach gmachu głównego. W samym gmachu głównym w stosunku do pierwszej wersji projektu znacząco ograniczono powierzchnię użytkową, rezygnując z szeregu pierwotnie planowanych pomieszczeń, przykładowo sali rysunkowej, jak również ograniczając głębokość traktów do 6,80 m, a szerokość korytarzy do 2,60 m. Tak zaproponowane rozwiązania w dużym stopniu pokrywały się z ostateczną wersją projektu budynku głównego, przeznaczoną do realizacji. W budynku laboratorium chemicznego zrezygnowano z drugiego piętra w skrzydle bocznym. Utrzymano natomiast oddzielny budynek kotłowni. Rok później (1903) Odrzywolski do wspomnianego projektu sporządził aneks, w którym przewidział budowę odrębnego budynku warsztatów w formie parterowego skrzydła gmachu głównego.
Druga wersja projektu zespołu gmachów Szkoły, pomimo dużych zmian w stosunku do pierwotnego planu, przewidujących redukcję kosztów budowy, i zdecydowanie wyrażanego stanowiska władz Szkoły, by jak najszybciej zacząć realizację projektu, ponownie została zaoponowana przez władze państwowe. Wobec tego, w połowie 1903 roku Odrzywolski opracował trzecią wersję projektu, przewidującą dalsze ograniczenia powierzchni, detalu i w wystroju budynków, jednak również ten plan spotkał się z zastrzeżeniami ze strony rządu. Ministerstwo wzywało bowiem do dalszych zmian w projekcie, by koszty realizacji inwestycji zmniejszyć do minimum. Urzędnicy wskazywali na użytkowy charakter planowanych budowli i wskazywali na zasadność redukcji m.in. detalu architektonicznego, rezygnacji z westybulu w budynku laboratorium chemicznego, czy ograniczeń w reprezentacyjnym wystroju holu w gmachu głównym. Stanowisko władz państwowych stało się podstawą do opracowania kolejnej, czwartej wersji projektu w roku 1904, w znacznym stopniu zbieżnej z ostatecznych projektem, powstałym w latach 1908–1909.
Budowa gmachów Szkoły rozpoczęła się w 1908 roku. W rezultacie zmian w projekcie, których Odrzywolski dokonywał jeszcze po rozpoczęciu robót budowlanych, charakter powstającego zespołu istotnie różnił się od formy przewidzianej także w ostatecznej wersji projektu z roku 1909. O ile gmach główny zasadniczo realizowany był jako obiekt o podobnej powierzchni i kubaturze, jak zostało to przewidziane już w planach z 1904 roku, o tyle budynek laboratorium chemicznego w stosunku do założeń tego projektu został znacząco powiększony. Powstał on bowiem jako gmach dwupiętrowy na całej swojej powierzchni. Najbardziej znacząca zmiana dotyczyła jednak warsztatów mechanicznych, które zbudowano jako oddzielny budynek, a więc zgodnie z pierwotną koncepcją zespołu z lat 80. XIX wieku. Nie zostało wyjaśnione, dlaczego władze ministerialne nie wyraziły swojego sprzeciwu wobec tak znacznego poszerzenia zakresu inwestycji, dokonywanego wbrew dotychczasowym stanowiskom resortu. Najprawdopodobniej wpływ na ten stan rzeczy miał niedostateczny nadzór nad realizacją ze strony administracji państwowej. Dopiero pod koniec 1910 roku, a więc w czasie, gdy budowa była już na wysokim poziomie zaawansowania, Ministerstwo zwróciło uwagę w korespondencji urzędowej na „niesłychany wzrost kosztów budowy szkoły przemysłowej w stosunku do pierwotnego kosztorysu”. W trakcie budowy, projektant modyfikował również plany w kwestii detalu architektonicznego, czy zastosowania określonych pomieszczeń w budynkach, jednak nie wszystkie postulowane przezeń korekty zostały uwzględnione na etapie realizacji.