Hippomane mancinella L. – gatunek rośliny z rodziny wilczomleczowatych, występujący naturalnie w strefie tropikalnej obu Ameryk.
W 2011 roku gatunek ten został wpisany do Księgi rekordów Guinnessa jako najniebezpieczniejsze drzewo na świecie. Sok mleczny tej rośliny jest tak trujący, że nawet śladowy kontakt z ludzką skórą powoduje powstawanie pęcherzy, a kontakt z oczami może doprowadzić do ślepoty. Również stanie pod drzewem w czasie deszczu może spowodować pęcherze. Nawet jedno ugryzienie jego małego, zielonego owocu przypominającego jabłko powoduje silny ból w układzie pokarmowym i może być śmiertelne. Poza tym dym z palonego drzewa może spowodować ślepotę, jeśli dostanie się do oczu.
Zasięg geograficzny Zasięg tego gatunku ma charakter neotropikalno-karaibski. Obejmuje południowo-wschodnie krańce Ameryki Północnej (Floryda), Meksyk, wszystkie kraje Ameryki Centralnej, północne krańce Ameryki Południowej (Kolumbia i Wenezuela) oraz cały archipelag Karaibów – od Bahamów i Kajmanów, po Wielkie i Małe Antyle. Ponadto gatunek występuje na wyspach Galapagos oraz na meksykańskich wyspach na Pacyfiku.
Morfologia thumb|left|Hippomane mancinella Pokrój Wiecznie zielone drzewo osiągające do 10 metrów wysokości, choć może dorastać do 18 metrów. Korona jest mocno rozgałęziona i rozłożysta. Pień osiąga średnicę do 90 cm. Kora ma barwę jasnoszarą lub jasnobrązową; jest stosunkowo gładka, lekko brodawkowata i spękana. W tkankach rośliny obecny jest obfity, biały sok mleczny o silnych właściwościach żrących.
Liście Ulistnienie ma charakter naprzemianległy. Przylistki są nietrwałe, całobrzegie i mają wąskodeltowaty kształt. Smukły ogonek liściowy o długości 1–6 cm wyposażony jest w pojedynczy, dyskowaty gruczoł siedzący doosiowo na wierzchołku. Blaszka liściowa, o wymiarach 2–9×1–7 cm, jest szeroko jajowatoeliptyczna do sercowatojajowatej. Jest papierzasta w dotyku, wyraźnie błyszcząca na górnej powierzchni, zaokrąglona lub lekko sercowata u nasady i tępa lub krótko zaostrzona wierzchołkowo oraz karbowana na brzegach. Użyłkowanie liścia jest pierzaste, z mocno zaznaczonym nerwem głównym.
Kwiaty Jest rośliną jednopienną. Rozdzielnopłciowe, kłosokształtne bukiety, o długości 6–8 cm, wyrastają szczytowo. U ich podstawy znajdują się dwa lub trzy kwiaty żeńskie, wyraźnie oddzielone od położonych wyżej kwiatów męskich, zebranych po 10–30 w niemal siedzące wierzchotki. Podsadki są wachlarzowate, z dwoma gruczołami, i osiągają wielkość 1–2 mm. Szypułki kwiatów męskich mają długość 1 mm. Dwie działki kielicha mają długość 1 mm, są daszkowate, zrośnięte u nasady i mają szerokie łatki. Pręciki są dwa, zrośnięte u nasady, a słupki są nieobecne. Szypułki kwiatów żeńskich są szczątkowe. Trzy lub cztery działki kielicha są zrośnięte u nasady. Słupek zbudowany jest z 6–9 owocolistków, z tyloma też grubymi szyjkami, o długości do 10 mm, zrośniętymi u nasady, nierozgałęzionymi i mocno odgiętymi. Ani kwiaty męskie, ani żeńskie nie wykształcają korony ani miodników.
Owoce Kulistawe pestkowce z zagłębieniem na szczycie, mierzące od 1,5 do 3,5 cm średnicy, zawierające od 6 do 9 gładkich nasion o wielkości 4–6 mm.
Biologia i ekologia thumb|Siedlisko Hippomane mancinella na Gwadelupie thumb|Liście i kwiaty Hippomane mancinella thumb|Owoc Hippomane mancinella thumb|Ostrzeżenie przed Hippomane mancinella na Kajmanach thumb|Ostrzeżenie na Martynice thumb|Ostrzeżenie na Curaçao Rozwój Rośliny z tego gatunku kwitną od stycznia do maja, natomiast faza owocowania przypada na miesiące od marca do września. Kwiaty odwiedzają pszczoły miodne oraz . Nasiona roznoszą nietoperze, ptaki i gady.
Siedlisko W zależności od regionu roślina zasiedla zróżnicowane ekosystemy nadbrzeżne. Na Florydzie rośnie w nizinnych typu hammocks, zlokalizowanych bezpośrednio za strefą namorzynów, na wysokości do 10 m n.p.m. Na Kajmanach występuje w nadbrzeżnych zaroślach i lasach, a na Jamajce rośnie na glebach wapiennych w głębi lądu oraz na obrzeżach piaszczystych plaż i słonych mokradeł.
Interakcje międzygatunkowe Jest rośliną żywicielską dla Meliolomycetidae z gatunku , a także próchnilców z gatunku i warstwiaków z gatunku . Larwy meksykańskich „muszek owocowych” z gatunku metabolizują związki obecne w H. mancinella, które są toksyczne dla innych gatunków.
Stanowi źródło pożywienia dla ptaków: kukułkowatych z gatunku kleszczojad gładkodzioby, przedrzeźniaczy z gatunków i , lasówek z gatunku lasówka złotawa, tyrankowatych z gatunku oraz zięb Darwina, a także żółwi słoniowych, jaszczurek z gatunków i oraz Cyclura lewisi.
Cechy fitochemiczne Wszystkie organy rośliny wykazują silną toksyczność wobec ludzi, przy czym owoce i sok mleczny klasyfikowane są jako bardzo silnie trujące. Kulistawe owoce mają wygląd podobny do małych, żółtozielonych jabłek. Ich spożycie prowadzi do podrażnienia i uszkodzenia błony śluzowej układu pokarmowego. Może też powodować bradykardię i niedociśnienie, depresję ośrodkowego układu nerwowego, potencjalnie prowadząc do śpiączki i śmierci. Kontakt z sokiem mlecznym, obecnym w liściach i korze, powoduje bezpośrednie oraz alergiczne kontaktowe ciężkie zapalenie skóry (dermatitis) oraz rogówki i spojówki (keratoconjunctivitis), prowadzące do uszkodzenia rogówki. Podejrzewa się, że oprócz działania drażniącego sok ma też pośrednie działanie rakotwórcze. Wdychanie pyłu drzewnego powoduje kaszel, nieżyt nosa oraz ostre zapalenie krtani, tchawicy i oskrzeli. Dym z płonącego drewna jest niebezpieczny dla oczu. Osoby odpoczywające lub przechodzące pod drzewem podczas deszczu również mogą zostać poparzone chemicznie.
W liściach Hippomane mancinella obecne są polifenole (zwłaszcza kwas elagowy i jego etery mono-, di- i trimetylowe, , hippomanina A i B), , estry forbolu, mancynelina, eter 2,4-dimetylochloroacetofenonowy, i . W soku mlecznym H. mancinella obecne są estry diterpenowe, żywica, olejek eteryczny i skrobia. Według starszych badań owoce zawierają ok. 0,02% fizostygminy i olejek przeczyszczający. W badaniach z 2019 roku stwierdzono, że choć u pacjentów po spożyciu owoców obserwowano zaburzenia sercowo-naczyniowe, to przeprowadzona analiza toksykologiczna nie potwierdziła obecności w nich fizostygminy.
Znanymi lokalnie tradycyjnymi odtrutkami są: napar z liści , napar z liści i kwiatów oraz wywar z nasion .
Najskuteczniejszym dostępnym sposobem leczenia ostrego stanu po kontakcie skóry z sokiem Hippomane mancinella jest obfite spłukanie wodą z mydłem lub wodą morską, jeśli woda słodka jest niedostępna. Nie jest znane antidotum na zatrucie.
Nazewnictwo Etymologia nazwy naukowej Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od greckiego słowa hippomanes (końska ruja, koński szał), którym Teofrast z Eresos określił bielunia dziędzierzawę, znanego z powodowania szału u koni. Epitet gatunkowy pochodzi od zwyczajowej nazwy rośliny w języku angielskim (manchineel) lub francuskim (le mancenillier).
Nazwy zwyczajowe Krzysztof Kolumb w swoich raportach określił drzewo mianem manzanilla de la muerte (z hiszp. „jabłuszko śmierci”). Nazwa ta, obok árbol de la muerte (drzewo śmierci), przetrwała w języku hiszpańskim do czasów współczesnych.
Nazwy zwyczajowe w języku polskim W literaturze XIX-wiecznej gatunek Hippomane mancinella podawany był pod polską nazwą „koniszał jabłusznik”. W Wielkiej ilustrowanej encyklopedii powszechnej Gutenberga, wydanej w dwudziestoleciu międzywojennym, jako polską nazwę rodzaju Hippomane podano „koniszał”, a jako nazwę gatunku H. mancinella „mansenila”.
Zagrożenie i ochrona Gatunek ma bardzo szeroki zasięg występowania i liczebną, stabilną populację. Według oceny z 2018 roku nie jest narażony na poważne zagrożenia, nie zidentyfikowano również istotnych zagrożeń na przyszłość. W związku z tym został uznany przez IUCN za gatunek najmniejszej troski (LC).
Znaczenie użytkowe Rośliny lecznicze Wszystkie leki sporządzane z Hippomane mancinella są trujące. W medycynie ludowej liście stosowane były zewnętrznie na porażenie, wysypkę, świerzb, wrzody i słoniowaciznę. Owoce wykorzystywano do leczenia brodawek i odcisków, jako środek moczopędny i przeciwrobaczy, a także jako środek odstraszający karaluchy. Sok mleczny stosowany był zewnętrznie do leczenia wrzodów nowotworowych i kiłowych, a wewnętrznie w przypadku obrzęku, chorób wenerycznych, malarii, tężca i pasożytów jelitowych. Ze względu na toksyczność stosowanie tych środków nie jest zalecane.
Drewno Drewno twardzielowe jest ciemnobrązowe z brązowymi i czarnymi pasmami. Drewno bielaste jest jasnobrązowe lub żółtawe. Jest dość twarde, mocne, lśniące i bardzo trwałe, choć też bardzo podatne na ataki termitów. Ponieważ jest łatwe w obróbce i dobrze się poleruje, jest wykorzystywane w niektórych częściach tropikalnej Ameryki, głównie na Karaibach, do produkcji wysokiej jakości mebli, stolarki i wykończenia wnętrz. Z drewnem należy obchodzić się z dużą ostrożnością, nawet gdy jest suche.
Rośliny trujące Toksyczny sok mleczny był w przeszłości używany przez rdzennych mieszkańców Karaibów do zatruwania grotów strzał. To najprawdopodobniej od takiej broni zginął hiszpański konkwistador Juan Ponce de León.
Drzewo było też wykorzystywane jako narzędzie tortur. Rannych jeńców przywiązywano do naciętego pnia, skazując ich na powolną i bolesną śmierć.
Przypisy
Kategoria:Wilczomleczowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza Kategoria:Rośliny trujące