thumb|Liściaki i kwiatostany Acacia pycnantha thumb|Kwiatostan Acacia pycnantha thumb|Główka kwiatów Acacia pycnantha thumb|Strąki Acacia pycnantha thumb|Szlarnik rdzawoboczny na Acacia pycnantha thumb|Kwiatostany Acacia pycnantha przekształcone w galasy thumb|Siedlisko Acacia pycnantha Acacia pycnantha Benth. – gatunek rośliny z rodziny bobowatych. Pochodzi z południowo-wschodniej Australii. Jest to jedna z najbardziej ikonicznych roślin tego kraju i została uznana za jego oficjalny, roślinny symbol. Jej kora charakteryzuje się bardzo wysoką zawartością garbników, przez co historycznie była wykorzystywana w przemyśle garbarskim. Szeroko rozprzestrzeniony na różnych kontynentach w wielu krajach stał się gatunkiem inwazyjnym.
Rozmieszczenie geograficzne Rodzimy zasięg gatunku obejmuje Nową Południową Walię, Australię Południową i Wiktorię w Australii.
Gatunek został introdukowany i uległ naturalizacji w Australii Zachodniej i na Tasmanii, w Kalifornii w Stanach Zjednoczonych, Kamerunie, Południowej Afryce (Prowincje Przylądkowe), Maroku i Tanzanii w Afryce, Indiach i na Jawie w Azji, a także we Włoszech, Portugalii i Hiszpanii oraz na Cyprze i Sardynii w Europie.
Uznany za gatunek inwazyjny w Algierii, Libii, Francji, Włoszech, Portugalii, Indiach, Południowej Afryce, Stanach Zjednoczonych oraz na Wyspie Świętej Heleny, Wyspie Wniebowstąpienia i Tristan da Cunha. Wywiera szkodliwy wpływ na roślinność, powodując głównie wyparcie rodzimych gatunków, zubożenie ekosystemów i znaczną zmianę składu zbiorowisk roślinnych.
Morfologia Pokrój Krzew lub drzewo, zwykle o wysokości 3–8 m. Pień krótki, o średnicy 12–20 cm. Gałązki niekiedy pokryte woskowym nalotem, nagie. Kora zwykle gładka, czasami łuskowata lub chropowata u podstawy, ciemnobrązowa, do szarej lub białoszarej.
Liście Liście właściwe nieobecne. Ogonki liściowe przekształcone w liściaki, często zwisające, sierpowate do odwrotnie lancetowatych, szerokolancetowatych, wąskoeliptycznych lub odwrotnie jajowatych, długości (6–)8–15(–22,5) cm i szerokości (4–)10–35(–52) mm, mocno zwężone u nasady w poduszeczkę o długości 4–7 mm, tępe do ostrych, skórzaste, nagie. Użyłkowanie liściaków pierzaste, nerw główny wyraźny, nerwy boczne liczne, wyraźne i cienkie. Gruczoł często nieznacznie wystający, czasami dwa, z najniższym położonym 3–45 mm powyżej poduszeczki.
Kwiaty Pachnące, zebrane po 40–80 w efektowne, jasnozłote lub cytrynowożółte, kuliste, niekiedy nieco spłaszczone główki o średnicy 6–10 mm. Główki zebrane po 4–23 w wyrastające kątowo grona lub wyrastające kątowo lub wierzchołkowo wiechy. Osie grona przeważnie długości 2–15 cm, grube, nagie, nieco zygzakowate, u nasady bezlistne. Szypułki długości 3–6 mm, grube, nieco spłaszczone, nagie. Zanim pąki się otworzą, wyraźnie widać małe łuseczkowate przysadki, których rozszerzona, górna część (blaszka) ma niemal okrągły kształt, średnicę ponad 0,5 mm i kolor ciemnobrązowy do czarniawego z białymi frędzelkami. Kwiaty 5-dzielne ze zrośniętymi działkami kielicha. Liczne żółte pręciki wyrastają ponad płatki na zakrzywionych nitkach otaczających pojedynczy, smukły słupek z drobnym znamieniem, wystający ponad pręciki.
Owoce Równowąskie strąki długości 5–14 cm i szerokości 5–8 mm, papierowate do cienkoskórzastych, nagie, płaskie, ale wzniesione nad nasionami, wyprostowane lub skrzywione, proste lub nieco przewężone między nasionami. Nasiona podługowate do jajowatoelipsoidalnych, długości 5,5–6 mm, czarne, nieco lśniące. Osnówka (elajosom) maczugowata.
Gatunki podobne Acacia obliquinervia i A. saligna, od których różni się liściakami zwężającymi się u nasady w poduszeczkę oraz kwiatostanami z grubymi osiami i główkami liczącymi więcej niż 40 kwiatów. Od A. pedina różni się sierpowatymi i dłuższymi liściakami, a także większymi i liczniejszymi kwiatostanami.
Zmienność W obrębie tego gatunku występuje znaczne zróżnicowanie. Chociaż zazwyczaj jest to wysoki krzew lub drzewo, niektóre osobniki są małe i wątłe, kwitnące po osiągnięciu wysokości 0,5–1 m. Rośliny z otwartych lasów mają zazwyczaj ciemnozielone, błyszczące liściaki i złociste kwiatostany, podczas gdy rośliny z głębokich gleb piaszczystych na obszarach mallee mają jaśniejsze, matowe, węższe liściaki i jaśniejsze kwiatostany. Rośliny z gałęziami oprószonymi woskowym nalotem są rozproszone w całym zasięgu.
W Wiktorii przypuszczalnie występują naturalne mieszańce między Acacia pycnantha i A. williamsonii, powierzchownie przypominające A. hakeoides.
Biologia Rozwój Zakwita w wieku trzech lat. Pąki kwiatowe rozwijają się przez cały rok na końcach nowych pędów, jednak zakwitają tylko te, które powstają między listopadem a majem. Kwitnie od lipca do października, niekiedy do listopada (szczyt kwitnienia przypada na okres lipca i sierpnia). Nektar jest wytwarzany z gruczołów liściakowych tylko w okresie kwitnienia rośliny i tylko na liściakach położonych w pobliżu kwiatów. Roślina samopłonna. Do zapylaczy Acacia pycnantha należą ptaki (np. szlarnik rdzawoboczny, miodojady, buszówkowate), które, zbierając nektar, ocierają się o kwiaty. Owady odwiedzające gruczoły nie wpływają na zapylanie, ale mogą być dodatkową atrakcją dla ptaków. Drzewa owocują w grudniu i styczniu. Nasiona roznoszone są przez wodę, ptaki, mrówki, wiatr. Nasiona przeżywają w glebowym banku nasion ponad 5 lat, a ogień stymuluje ich kiełkowanie. Dorosłe rośliny mogą odrastać po pożarze, tworząc gęste zarośla. Żyją 15–30 lat.
Cechy fitochemiczne W liściach obecny jest . W twardzieli flawonoidy, takie jak: , butyna, , , , . Z kory wyizolowano flawonoidy: , , i oraz taniny galusan epigallokatechiny i galusan epikatechiny. Nasiona zawierają inhibitory proteaz, aminokwasy i peptydy: , pochodną , pochodne cysteiny, kwas djenkolowy i jego pochodne oraz , a także alkaloidy piperydynowe: i .
Głównym składnikiem gumy Acacia pycnantha jest arabinogalaktan.
Genetyka Liczba chromosomów 2n wynosi 26.
Całkowity rozmiar genomu Acacia pycnantha wynosi 814,4 miliona par zasad. Składa się on z 47 624 genów. Transpozony stanowią około 62% całkowitej sekwencji genomu. Większość genów skaczących należy do klasy retrotranspozonów (37,3% całkowitego genomu), a następnie do elementów transpozycyjnych DNA (18,43%).
Sekwencjonowanie DNA plastydowego wykazało, że australijskie populacje A. pycnantha są geograficznie podzielone na dwie linie rozwojowe (haplogrupy): ekotyp mokradłowy i ekotyp obszarów suchych. Dywergencja między formą suchą a mokradłową powstała około 100 tysięcy lat temu, w wyniku fragmentacji siedlisk, spowodowanej cyklami suszy, przeplatającymi się z okresami obfitych opadów deszczu w środkowym plejstocenie. Chociaż obie linie rozwojowe są ograniczone do różnych regionów ekologicznych, w Wiktorii nastąpiło krzyżowanie wewnątrzgatunkowe. Morfologicznie, ekotyp mokradłowy A. pycnantha ma szersze liściaki i ciemniejsze, złociste kwiatostany, natomiast ekotyp obszarów suchych cechuje się węższymi liściakami i jasnożółtymi kwiatami. Hybrydy z Wiktorii wykazują pośrednie cechy morfologiczne. Populacje inwazyjne w Portugalii i Republice Południowej Afryki reprezentują głównie formy mokradłowe.
Ekologia Siedlisko Gatunek zasiedla lasy eukaliptusowe lub formacje zaroślowe, na zróżnicowanych typach gleb: twardych, kwaśnych lub obojętnych glebach typu duplex z żółtym podłożem (z głębszą warstwą gliniastą barwy żółtej), twardych, zasadowych glebach typu duplex z czerwonym podłożem (z głębszą warstwą o odczynie zasadowym i czerwonym zabarwieniu), a także płytkich, wapiennych glebach gliniastych. W rodzimym zasięgu opady deszczu wynoszą 350–1200 mm.
Interakcje międzygatunkowe Acacia pycnantha wchodzi w symbiozę z przynajmniej sześcioma różnymi bakteriami brodawkowymi, w tym z rodzaju . W Afryce Południowej weszła w związki z nowymi, nieobecnymi w Australii, gatunkami symbiontów. Zdolność do tworzenia symbiozy jest kluczowym czynnikiem ułatwiającym A. pycnantha kolonizację nowych terenów.
Pszczoły w Australii pobierają pozbawione sacharozy wydzieliny z miodników położonych na liściakach tej rośliny, a także żerują na jej pyłku, jednak nie biorą udziału w zapylaniu.
A. pycnantha jest rośliną żywicielską dla larw kilku motyli, w tym , , i , a także dla psylli z gatunku .
W drewnie żerują larwy bogatkowatych z gatunków , i .
Na roślinie żeruje też lotopałanka pośrednia.
W Australii atakowana przez bleskotki z gatunku , których larwy tworzą galasy hamujące wzrost i kwitnienie rośliny. W 1987 roku zostały one sprowadzone do Afryki Południowej w celu ograniczenia inwazji tego gatunku akacji.
Roślina porażana jest przez rdzowce , i Puccinia hordei.
Nazewnictwo Etymologia nazwy naukowej Epitet gatunkowy pochodzi od greckich słów pyknos (πυκνός – gęsty, zbity) i anthos (άνθος – kwiat) i odnosi się do budowy kwiatostanów.
Nazwy zwyczajowe W języku angielskim roślina potocznie nazywana jest golden wattle, a także broad-leaved wattle, Sydney golden wattle lub Australian golden wattle.
Synonimy nomenklatorowe Racosperma pycnanthum (Benth.) Pedley
Synonimy taksonomiczne Acacia falcinella Meisn. Acacia petiolaris Lehm. Acacia pycnantha var. petiolaris H.Vilm. Acacia westonii Maiden
Zastosowanie thumb|Guma Acacia pycnantha Rośliny ozdobne Szybko rosnący, raczej krótkowieczny, dość wrażliwy na mróz gatunek, powszechnie sadzony jako roślina ozdobna, zwłaszcza ze względu na obfitość silnie pachnących, złocistych kwiatostanów. Znane są odmiany zwisające i z jasnymi kwiatami.
Garbniki Sucha kora Acacia pycnantha zawiera do 50% garbników i jest jednym z najbogatszych źródeł garbników na świecie. Obecnie rzadko jest wykorzystywana komercyjnie.
Drewno Drewno jest twarde i o gęstym słoju.
Rośliny spożywcze Guma była spożywana przez Aborygenów.
Rośliny lecznicze Guma przynosi ulgę w chorobie refluksowej przełyku (GERD), potencjalnie zapewniając miejscową ochronę błony śluzowej.
Barwniki Liście A. pycnantha były wykorzystywane do barwienia wełny na złoty kolor za pomocą zaprawy ałunowej.
Obecność w kulturze thumb|Herb Australii z 1912 roku Acacia pycnantha została wprowadzona do australijskiego herbu w latach 1908–1912. Jej kwitnące gałązki stanowią tło herbu Australii.
Główka kwiatów tego gatunku stała się inspiracją dla projektu Orderu Australii, ustanowionego w 1975 roku.
W 1988 roku gatunek został proklamowany oficjalnym roślinnym symbolem Australii. Rośnie w ogrodach wokół australijskiego parlamentu i jest przedstawiony na drewnianych dekoracjach w marmurowym foyer Parliament House.
Barwy narodowe Australii, na przykład na międzynarodowych wydarzeniach sportowych, to zieleń i złoto, inspirowane liśćmi i kwiatami tej akacji.
Acacia pycnantha widnieje na australijskim banknocie 100 AUD, który trafił do obiegu 29 października 2020 roku w ramach programu Next Generation of Banknotes, przedstawiającego rodzime australijskie akacje i ptaki. Znajduje się również na złotej monecie o nominale 150 dolarów Flower Emblems of Australia Golden Wattle z 2001 r., platynowej monecie Discover Australia 2007 Golden Wattle oraz monecie 50 centów, upamiętniającej platynowy jubileusz królowej Elżbiety II w 2022 roku.
Jest również jednym z symboli na brytyjskiej srebrnej monecie o masie 1 uncji, upamiętniającej platynowy jubileusz Jej Królewskiej Mości Królowej Elżbiety II w latach 1952–2022.
Acacia pycnantha pojawia się też na różnych australijskich znaczkach pocztowych, w tym na znaczku Golden Wattle coil za 5 centów (1970), znaczku Australia Day 1990 za 41 centów (1990) oraz Native Wildflowers - Golden Wattle za 70 centów (2014).
Narodowy Dzień Akacji obchodzony jest w Australii 1 września.
Przypisy
Kategoria:Brezylkowe