Gharbzadegi, qarbzadegi, okcydentoza – wywodzące się z języka perskiego pojęcie opisujące negatywne skutki nadmiernego naśladownictwa kultury, wartości oraz systemów politycznych i gospodarczych Zachodu przez społeczeństwa muzułmańskie. Tłumaczone jako zatrucie/porażenie/zakażenie Zachodem.

Historia pojęcia mały|Dżalal Al-e Ahmad – popularyzator pojęcia i twórca książki pt. Okcydentoza (Gharbzadegi) Pojęcie to zostało wymyślone i wprowadzone do publicznego dyskursu przez , jednak jego za popularyzację odpowiadał Dżalal Al-e Ahmad, który stworzył esej o tym samym tytule. Opisał w nim okcydentozę jako rodzaj choroby polegającej na zaburzeniu struktury wymiany Zachodu z resztą świata, czyniącej z niego jedyne centrum kultury, wiedzy i postępu, czerpiącego surowce (takie jak perska ropa) czy nawet muzykę z innych, biedniejszych, zacofanych i ślepo naśladujących go krajów. Jego zdaniem „wszystkie »izmy« i ideologie stały się drogami do rynków zbytu”, a Zachód postrzega inne kraje jako oparte na neokolonialnych zależnościach kolejne rynki do eksportu swoich produktów. Według Ahmada Zachód chce kontrolować inne państwa, by nie pozwolić im na własne zaangażowanie techniczne i osiągnięcie niezależności. Jego zdaniem proces ten doprowadza do wymazania lokalnej tożsamości i powoduje, że myślenie autochtonów odbywa się tylko w tych kategoriach, jakie przeznaczył dla nich Zachód. Przyrównał okcydentozę do choroby podobnej zarazem do gruźlicy, której zarazki przybywają z zewnątrz, jak i wołków zbożowych, które wyniszczają ziarno pszenicy od wewnątrz.

Użycie mały|Ubrane w zachodnim stylu kobiety głosują w perskich wyborach w 1963 roku – jeden z przejawów przeprowadzonej przez szacha białej rewolucji, krytykowanej przez szyickich myślicieli za przejmowanie wzorców zachodnich i porzucenie perskiej tożsamości narodowo-religijnej Zdaniem Ahmada gharbzadegi prowadzi do alienacji, rozkładu tradycyjnych wartości i uzależnienia od innych potęg. Traktował on to zjawisko jako efekt kulturowego i gospodarczego kolonializmu, który sprawiał w epoce rządów szacha Mohammada Rezy Pahlawiego, że Persja, pomimo swoich bogactw naturalnych i wielowiekowej tradycji, pozostawała w pełni uzależniona od Zachodu. W latach 60. i 70. XX wieku pojęcie to stało się jednym z głównych haseł wysuwanych przez opozycję krytyczną wobec rządów szacha. Używał go m.in. Ali Szari’ati, który uznał, że gharbzadegi oprócz powierzchownego naśladownictwa prowadzi również do utraty duchowej i moralnej głębi narodu perskiego. Jako rozwiązanie tego problemu uczony ten postulował powrót do korzeni szyickiego islamu jako fundamentu niezależności, oporu wobec obcych potęg i sprawiedliwości społecznej.

Hasło to stanowiło jeden z fundamentów ruchów stojących za rewolucją islamską. Rozumiano je jako postulat zerwania zależności od Zachodu i powrotu do religijno-narodowych wartości oraz suwerenności Iranu. Współcześnie idea gharbzadegi uznawana jest za jeden z symboli walki o zachowanie lokalnej tożsamości w obliczu presji zachodniej dominacji.

Przypisy

Kategoria:Historia Iranu Kategoria:Literatura perska Kategoria:Geopolityka Kategoria:Stosunki międzynarodowe