Kronika Gruzji (, Sakartwelos matiane; w literaturze naukowej także Historia Gruzji) – monumentalny zespół rzeźbiarsko-architektoniczny w Tbilisi, zaprojektowany przez gruzińskiego rzeźbiarza Zuraba Ceretelego. Kompleks znajduje się na wzgórzu Keeni nad Morzem Tbiliskim i przedstawia dzieje Gruzji za pomocą rozbudowanego programu rzeźbiarskiego łączącego postacie i wydarzenia historyczne ze scenami zaczerpniętymi z Ewangelii.

Centralną część kompleksu tworzy szesnaście monumentalnych kolumn o wysokości około 35 metrów, rozmieszczonych na planie krzyża. Ich powierzchnie pokrywają wielkoformatowe reliefy przedstawiające władców, duchownych, pisarzy i innych przedstawicieli historii i kultury Gruzji oraz sceny chrześcijańskie.

Historia Koncepcja monumentu rozwijała się przez kilka dziesięcioleci. Romanowa datuje historię powstawania zespołu szeroko na lata 1978–2018 i wskazuje, że był on tworzony przez około czterdzieści lat, a pojedyncze prace trwały jeszcze w czasie przygotowywania jej publikacji. Rżewska podaje natomiast rok 1985 jako moment rozpoczęcia właściwej budowy kompleksu na wzgórzu Keeni.

Wybór miejsca stanowił element koncepcji przestrzennej dzieła. Kompleks usytuowano na wyniesieniu dominującym nad Morzem Tbiliskim, skąd rozciąga się widok na znaczną część Tbilisi i dolinę Kury. Romanowa zwraca uwagę na ścisłe powiązanie zespołu z otaczającym krajobrazem, charakterystyczne również dla innych monumentalnych realizacji Ceretelego.

Wzgórze było wcześniej związane z gruzińską tradycją keenoba, ludowego widowiska o dawnych, przedchrześcijańskich korzeniach. Włączenie kontekstu miejsca do koncepcji dzieła odpowiadało zamierzeniu stworzenia rozbudowanej wizualnej narracji o historii Gruzji.

Pod koniec lat 90. XX wieku zaprzestano finansowania prac budowlanych. Według Rżewskiej Cereteli kontynuował jednak prace nad zespołem pomimo wstrzymania finansowania. W publikacji z 2019 roku Romanowa nadal określała część prowadzonych przy kompleksie prac jako niezakończone.

Kompozycja Zespół zajmuje powierzchnię około 8 tys. m². Według Rżewskiej do realizacji jego elementów zużyto około 300 ton brązu oraz około 1500 metalowych elementów konstrukcyjnych. Romanowa jako podstawowe materiały zespołu wymienia brąz i beton.

Najważniejszą częścią kompleksu jest grupa szesnastu monumentalnych, arkadowych kolumn o wysokości około 35 metrów. Ustawiono je w układzie krzyżowym, tworząc rozbudowaną strukturę przestrzenną widoczną z dużej odległości.

Każda z kolumn została podzielona na trzy zasadnicze strefy ikonograficzne. W dolnych partiach rozmieszczono łącznie 64 kompozycje przedstawiające wydarzenia ewangeliczne. Strefa środkowa obejmuje wizerunki 64 postaci związanych z historią Gruzji – władców, świętych, duchownych, pisarzy, poetów oraz dowódców wojskowych. W partiach górnych umieszczono natomiast reliefy przedstawiające wydarzenia historyczne, obyczaje oraz sceny z życia mieszkańców Gruzji.

Do głównej grupy kolumn prowadzą monumentalne schody. W jednej z ich części ustawiono rzeźbiarskie przedstawienia trzynastu mnichów określanych w tradycji gruzińskiej jako Ojcowie Syryjscy, związanych z rozwojem monastycyzmu na ziemiach gruzińskich w VI wieku.

Program historyczny Program ikonograficzny monumentu został ułożony jako przekrojowa opowieść o dziejach gruzińskiej państwowości, kultury i religii. Wśród przedstawionych postaci znajdują się między innymi pierwszy król Iberii Farnawaz I, św. Nino, król Mirian III, Wachtang I Gorgasali, Dawid IV Budowniczy, królowa Tamara i poeta Szota Rustaweli.

Dalsze przedstawienia dotyczą również późniejszych okresów historii Gruzji. Wśród ukazanych osób znajdują się m.in. król Wachtang VI, Aleksander Czawczawadze, Akaki Cereteli, Waża Pszawela oraz Konstantine Gamsachurdia.

Jedna z kompozycji poświęcona została zawarciu traktatu gieorgijewskiego z 1783 roku. Na piętnastej kolumnie umieszczono natomiast zapis najważniejszych – według koncepcji autora – wydarzeń z dziejów kraju w formie kaligraficznych inskrypcji na symbolicznych zwojach podtrzymywanych przez postacie aniołów.

W górnych partiach monumentu przedstawiono także sceny odnoszące się do tradycyjnego życia i kultury Gruzji, m.in. winobranie, zbiór plonów, uroczystości religijne i ludowe oraz sceny związane z gruzińską tradycją gościnności.

Program religijny Tematyka chrześcijańska stanowi równoległy do historycznego nurt programu ikonograficznego zespołu. Dolne partie głównych kolumn obejmują 64 kompozycje oparte na wydarzeniach opisanych w Ewangeliach. Narracja religijna przeplata się z historią Gruzji szczególnie poprzez przedstawienia osób związanych z jej chrystianizacją, przede wszystkim św. Nino i króla Miriana III.

Romanowa uznaje temat chrześcijaństwa – jego historii, świętych, ascetów oraz symboliki – za jeden z istotnych i powracających elementów monumentalnej twórczości Ceretelego.

Cerkiew Zwiastowania Integralną częścią kompleksu jest cerkiew pod wezwaniem Zwiastowania Najświętszej Bogurodzicy. Została zaprojektowana jako budowla typu bazylikowego i uzupełnia rzeźbiarski program zespołu o rozbudowany wystrój sakralny.

Wnętrze świątyni zdobią monumentalne kompozycje emalierskie przedstawiające sceny ewangeliczne. Ważną część dekoracji stanowi cykl maryjny, obejmujący m.in. przedstawienie Matki Bożej i św. Nino. W dolnych partiach dekoracji przedstawiono również gruzińskich świętych.

W opracowaniu wystroju Cereteli odwoływał się do tradycji sztuki bizantyjskiej i średniowiecznej sztuki gruzińskiej. Część kompozycji nawiązuje do malowideł klasztoru Gelati, natomiast w inskrypcjach wykorzystano m.in. historyczne gruzińskie pismo asomtawruli.

Interpretacja Romanowa analizuje Kronikę Gruzji jako przykład wykorzystania pamięci historycznej we współczesnej sztuce monumentalnej. Według niej zespół należy do dzieł Ceretelego, w których zasada historyzmu jest realizowana zarówno przez dobór tematów, jak i przez powiązanie rzeźby z otaczającym ją krajobrazem.

Autorka zwraca także uwagę na zastosowanie celowo postarzanego brązu, którego powierzchnia ma wzmacniać skojarzenie monumentu z odległą przeszłością. Wielowątkowa narracja zespołu łączy historię polityczną i kulturalną kraju z chrześcijańską historią Gruzji oraz przedstawieniami tradycyjnych obyczajów.

Przypisy

Linki zewnętrzne Zurab Tsereteli – biogram i wykaz dzieł w serwisie art.gov.ge Elena A. Rzhevskaya, «Через столетия столетий»: мемориальный комплекс Зураба Церетели в Тбилис

Kategoria:Pomniki w Gruzji Kategoria:Tbilisi