Ximenia americana L. – gatunek rośliny z rodziny Ximeniaceae. Występuje w strefie międzyzwrotnikowej na całym świecie. Jej owoce są cennym źródłem pożywienia; kora, liście i korzenie służą w medycynie tradycyjnej do zwalczania rożnych dolegliwości, a pozyskiwany z nasion olej stosowany jest w kosmetykach.
Zasięg geograficzny Zasięg występowania Ximenia americana obejmuje strefę międzyzwrotnikową na całym świecie. Roślina ta jest gatunkiem rodzimym w 91 krajach w obu Amerykach, Afryce, Azji, Australii i Oceanii.
Jej rozmieszczenie geograficzne można podzielić na następujące regiony: Ameryka Północna, Środkowa i Południowa: od Meksyku i Florydy, przez Karaiby i Amerykę Centralną, po Brazylię i północną Argentynę, Afryka: powszechna w całej strefie subsaharyjskiej oraz w Afryce Wschodniej i Południowej (m.in. Etiopia, Kenia, RPA, Namibia, Mozambik), gdzie stanowi istotny element sawanny, Azja: obecna na Półwyspie Indyjskim i Sri Lance oraz w południowych Chinach (Hajnan), w Azji Południowo-Wschodniej i Melanezji, Australia i Oceania: występuje w północnej Australii, Nowej Zelandii oraz na licznych wyspach Pacyfiku.
Morfologia thumb|left|Ximenia americana Pokrój Rozłożysty, nisko rozgałęziony krzew albo małe drzewo, osiągające wysokość od 1,5 do 8 metrów. Średnica pnia rzadko przekracza 10 cm. Kora jest gładka lub spękana, a jej barwa przybiera odcień od szarobrązowej do czarnej lub czerwonawej. Gałęzie tworzą stożkowatą lub zaokrągloną koronę. Zwykle w kątach liści i gałązek obecne są ciernie o długości 2–9 mm.
Korzenie Na korzeniach obecne są ssawki.
Liście Ulistnienie jest naprzemianległe. Blaszka liściowa ma kształt lancetowaty, podługowato-eliptyczny, eliptyczny lub odwrotnie jajowaty do szeroko jajowatego. Osiąga ona długość od 2 do 10 cm oraz szerokość od 1 do 5 cm. Nasada blaszki jest klinowata, jej brzegi faliste, a wierzchołek jest krótko zaostrzony, tępy lub nieco wcięty. Na spodniej stronie, przy wierzchołku, często znajduje się gruczoł. Blaszka jest płaska, mniej więcej mięsista, mniej więcej skórzasta oraz naga. Ogonek liściowy osiąga długość 3–9 mm i posiada dwa grzbiety, które odchodzą od blaszki liściowej. Jego górna powierzchnia jest omszona.
Kwiaty Kwiaty są obupłciowe oraz pachnące. Wyrastają po 3–6 w baldachowate wiechy, grona lub pęczki, które wyrastają z kątów liści i osiągają długość 1–3 cm. Szypuła i szypułki są prążkowane. Szypuła ma długość 5–9 mm, natomiast szypułki mierzą od 3 do 5 mm. Przysadki są ogonkowe oraz równowąsko-lancetowate, a ich długość wynosi 1–1,5 cm. Kielich kwiatowy ma zielony kolor i miseczkowaty kształt. Zazwyczaj jest on 4-łatkowy, rzadziej 3- lub 5-łatkowy. Osiąga długość około 0,5–1,5 mm oraz średnicę 2 mm, a jego brzegi niekiedy są nieco orzęsione. Cztery lub rzadziej pięć płatków korony ma lancetowaty kształt. Osiągają one długość 9–11 mm, szerokość 1,5–2 mm i odginają się na zewnątrz. Wewnątrz płatki są białe do jasnożółtych oraz gęsto brodawkowate w dolnych 3/4 długości, natomiast na zewnątrz są zielonkawe, nagie i wierzchołkowo pogrubiałe. W kwiecie zazwyczaj występuje osiem, rzadziej dziesięć pręcików. Mają one smukłe, nagie nitki, które wyginają się esowato przy wierzchołku i osiągają długość 2–4 mm. Główki pręcików mają podługowaty kształt i osiągają długość 2–4 mm. Zalążnia jest górna, czterokomorowa, jajowato-podługowata i osiąga długość 2,5–3,5 mm. Szyjka słupka jest smukła, ma długość 3–5 mm i kończy się główkowatym znamieniem.
Owoce Owocem jest wpierw zielony, następnie pomarańczowy, żółty do czerwonego pestkowiec. Ma on kształt podługowaty, kulistawy, elipsoidalny lub gruszkowaty i osiąga długość 1,7–2,5 cm oraz szerokość 1,5–3 cm. Mezokarp jest miąższowy, natomiast endokarp jest zdrewniały. Nasiona mają średnicę około 1,5 cm.
Gatunki podobne Ximenia afra, która ma większe liście i owoce oraz zazwyczaj pojedyncze kwiaty.
Biologia i ekologia thumb|Forma krzewiasta Ximenia americana thumb|Kwiaty Ximenia americana thumb|Nasiono w przekrojonym owocu Ximenia americana thumb|Owoc Ximenia americana Rozwój Roślina jest fakultatywnym półpasożytem korzeniowym. Potrafi także przytwierdzać się do obiektów nieożywionych, takich jak skały czy tworzywa sztuczne. Kwitnie i owocuje przez cały rok. Jej kwiaty zapylane są przez pszczoły. Nasiona roznoszą zwierzęta, ale są one też przystosowane do unoszenia się na wodzie i tolerują zanurzenie w wodzie morskiej, co pozwala na ich rozsiewanie na duże odległości przez prądy morskie.
Siedlisko Jest gatunkiem odpornym na suszę. Występuje wzdłuż wybrzeży morskich oraz na otwartych, suchych sawannach, w podszycie lasów suchych i lokalnych zadrzewień albo na brzegach rzek. Występuje na obszarach, gdzie średnia roczna suma opadów wynosi od 300 do 1250 mm, a średnia roczna temperatura waha się od 14 do 30 °C. Często są to tereny o glebach kamienistych lub piaszczystych, choć rośliny te spotykane są również na glebach gliniastych, gliniasto-piaszczystych i piaszczysto-gliniastych. W Tajlandii rośnie w lasach nadmorskich. W Australii wzdłuż wybrzeża rośnie na wydmach, w lasach i za namorzynami, natomiast w głębi lądu rośnie na glinie lub na wzgórzach kwarcytowych, w zaroślach i lasach mieszanych.
Cechy fitochemiczne W liściach obecne są saponiny, , flawonoidy i taniny. Główną substancją cyjanogenną w liściach jest sambunigryna.
W nasionach obecne są kwasy tłuszczowe: kwas linolowy, kwas linolenowy, kwas arachidonowy, kwas oleinowy, kwas elaidynowy, i .
Z pędów wyizolowano stygmasterol, , triterpeny (, kwas oleanolowy i jego pochodne, ) i furanoseskwiterpen.
W owocach obecne są flawonoidy (w tym kwercetyna), antocyjany, polifenole i skrobia, a także kwas oleinowy i kwas palmitynowy.
W roślinie obecne są też białka inaktywujące rybosomy typu II (type II ribosome-inactivating proteins), w tym o potencjalnym działaniu przeciwnowotworowym.
Interakcje międzygatunkowe Na roślinach żerują ptaki, takie jak kazuary, , dzioborożce srebrnolice, i , a także szpakowate, bilbile i brodacze.
Drzewo stanowi także źródło pożywienia dla ssaków, takich jak żyrafy, słonie, antylopki piżmowe, buszboki subsaharyjskie, grymy szare, jeżozwierze południowoafrykańskie, pawiany oliwkowe, pawiany malajskie, koczkodany czarnosiwe, gerezy angolańskie, , , zjawy płowe, a także gadów, w tym żółwi lamparcich i zawiasków gładkobrzegich.
Jest też rośliną żywicielską różnych gatunków motyli.
Systematyka Pozycja systematyczna Gatunek z rodzaju Ximenia, zaliczanego według Angiosperm Phylogeny Website do rodziny Ximeniaceae, natomiast według World Checklist of Vascular Plants do rodziny przemierżlowatych (Olacaceae), z rzędu sandałowców.
Ujęcia historyczne W systemie Takhtajana z roku 1998 rodzaj Ximenia zaliczony został do plemienia Ximenieae w podrodzinie Anacolosoideae w rodzinie Olacaceae.
Nazewnictwo Etymologia nazwy naukowej Nazwa naukowa rodzaju honoruje Francisco Ximenesa, hiszpańskiego mnicha i przyrodnika, który w 1615 roku odkrył i nazwał te rośliny. Epitet gatunkowy odnosi się do Ameryki, gdzie zebrany został okaz typowy.
Nazwy zwyczajowe W języku angielskim nazywana hog plum, yellow plum lub tallow wood, a w języku hiszpańskim caimito de monte, ciruelo, espino de brujo, huevo de morrocoyo, limoncillo de playa.
Synonimy taksonomiczne Heymassoli inermis Aubl. Heymassoli spinosa Aubl. Ximenia aculeata Crantz Ximenia americana var. argentinensis DeFilipps Ximenia americana var. elliptica Valeton Ximenia americana f. inermis (Aubl.) Engl. Ximenia americana var. inermis Hochst. Ximenia americana var. microphylla Welw. ex Oliv. Ximenia americana var. oblonga DC. Ximenia americana var. ovata DC. Ximenia americana var. oxypyrena Chiov. Ximenia americana var. sphaerica Chiov. Ximenia arborescens Tussac ex Walp. Ximenia elliptica G.Forst. Ximenia exarmata F.Muell. Ximenia fluminensis M.Roem. Ximenia gabonensis Baill. ex Laness. Ximenia inermis L. Ximenia laurina Delile Ximenia loranthifolia Span. Ximenia montana Macfad. Ximenia multiflora Jacq. Ximenia oblonga Lam. ex Hemsl. Ximenia rogersii Burtt Davy Ximenia russeliana Wall. Ximenia spinosa (Aubl.) Lam. ex Forsyth f. Ximenia subscandens Griff. Ximenia verrucosa M.Roem. Ziziphus littorea Teijsm. ex Hassk.
Zagrożenie i ochrona Gatunek ten charakteryzuje się bardzo szerokim zasięgiem występowania i znacznymi zasobami. Obecnie nie jest narażony na poważne zagrożenia, nie zidentyfikowano również istotnych zagrożeń na przyszłość. W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody ujęty został jako gatunek najmniejszej troski (LC).
Zastosowania użytkowe Roślina spożywcza Owoce Ximenia americana można jeść na surowo, po obraniu (ich smak opisywany jest jako „pośredni między wiśniami a daktylami”). Mogą być wykorzystywane do produkcji soków, dżemów i galaretek, a także do produkcji piwa. Większość ludzi uważa je za smaczne, choć na niektórych działają przeczyszczająco. Prawdopodobnie na walory jadalne wpływają warunki klimatyczne i glebowe. Owoce zawierają 28,5% węglowodanów, 2,8% białka, 1,2% błonnika i 0,8% tłuszczy, a także potas, fosfor, magnez, wapń, sód, żelazo i kwas askorbinowy.
Płatki kwiatów dodaje się do zup.
Liście są jadalne i zawierają stosunkowo duże ilości wapnia (32 mg/g suchej masy) i magnezu (14 mg/g). Wymagają długiego gotowania przed spożyciem.
Nasiona są trujące. Prażone nasiona są jadalne, ale spożywane w dużych ilościach mogą mieć działanie przeczyszczające. Ich jądro zawiera kwas pruski, który nadaje im migdałowy smak.
Olej z nasion jest jadalny i wykorzystywany w kuchni, w Indiach służy jako zamiennik ghi.
Roślina lecznicza W Afryce sproszkowana kora, liście i korzenie Ximenia americana stosowane są tradycyjnie jako lekarstwo na różne dolegliwości. Liście stosuje się do przemywania oczu w przypadku swędzenia, a także na bóle zębów, bóle głowy (szczególnie u dzieci), zaparcia lub biegunki, trąd, wrzody, raka prostaty, a także przeciwbakteryjnie i przeciwgrzybiczo. Korzenie stosuje się na raka prostaty, trąd, gorączkę, bóle głowy i wrzody. Sproszkowane korzenie dodaje się również do kaszki ząbkujących dzieci. Macerat z korzenia stosuje się miejscowo jako środek antyseptyczny po porodzie, a macerat z liści na odrę. Uważa się również, że wodny wyciąg z korzeni i liści jest skuteczny przeciwko malarii, jednakże obserwacja ta może wynikać z działania przeciwzapalnego, a nie bezpośredniego działania przeciwko zarodźcowi sierpowatemu. Suri, odizolowane plemię etiopskie, utrzymujące się głównie z hodowli zwierząt, wykorzystuje tłusty olej z nasion Ximenia americana do leczenia ran po urazach skóry (np. po przekłuciu uszu i warg) oraz po złamaniach kości, aby zapobiec infekcjom. Prawdopodobnie kobiety z tego plemienia stosują tłoczony olej jako środek antykoncepcyjny.
Spożywanie owoców Ximenia americana może pomóc w uzupełnieniu niedoboru witaminy A.
Liście są wykorzystywane w medycynie tradycyjnej do leczenia złamań kości i rzeżączki. Z owoców sporządza się lek podawany kobietom w ciąży i po porodzie. Kolce i liście służą na Malediwach do produkcji leczniczego oleju o nazwie ruhgalu beys, stosowanego w leczeniu złamań kości.
W Brazylii napar z kory i liści stosowany jest w medycynie ludowej jako środek przyspieszający gojenie ran, ściągający, w obfitych miesiączkach, a w formie proszku do leczenia wrzodów żołądka.
Olejek jest stosowany w medycynie ludowej Angoli. Uważa się, że masaż olejkiem leczy artretyzm i bóle brzucha oraz zapobiega powstawaniu żylaków.
Korę i pokruszoną skórkę owoców nakłada się na rany zwierząt domowych i w celu odstraszania pcheł.
Liście, w stężeniu 100 ppm, powodują 100% śmiertelności , słodkowodnego ślimaka, będącego wektorem przenoszącym schistosomatozę.