Kościół Najświętszej Maryi Panny z Góry Karmel w Lublinie – dawny kościół klasztorny karmelitów bosych w Lublinie, wzniesiony w latach 1613–1619 przy początku Krakowskiego Przedmieścia, w bezpośrednim sąsiedztwie Bramy Krakowskiej i kościoła Świętego Ducha. Świątynia wraz z rozbudowanym klasztorem stanowiła pierwszą właściwą siedzibę karmelitów bosych w Lublinie.
Kościół uległ zniszczeniu podczas pożaru Krakowskiego Przedmieścia 21 kwietnia 1803 roku. Karmelici ostatecznie opuścili kompleks w 1807 roku. W latach 1827–1828 ruiny kościoła i klasztoru przebudowano według projektu Aleksandra Groffego na obecny Nowy Ratusz. Nie doszło przy tym do całkowitego wyburzenia świątyni – w strukturę ratusza włączono dawną nawę główną oraz zachodni ciąg kaplic bocznych.
Historia Fundacja karmelitów bosych w Lublinie
Karmelici bosi po raz pierwszy pojawili się w Lublinie w 1605 roku. Była to grupa zakonników udających się przez Rzeczpospolitą i Rosję na misję do Persji. Kilkutygodniowy pobyt pozwolił im poznać miasto, jednak stała fundacja nastąpiła dopiero pięć lat później.
Początkowo planowano założenie drugiego polskiego klasztoru karmelitów bosych w Kazimierzu Dolnym. Ostatecznie zakonnicy uznali Lublin za miejsce bardziej odpowiadające ich działalności apostolskiej. Szczególne znaczenie miało jego położenie jako ważnego ośrodka administracyjnego, handlowego i religijnego oraz obecność silnych środowisk protestanckich.
29 kwietnia 1610 roku rada miejska dokonała formalnej fundacji karmelitów bosych przy kościele Świętego Ducha. Zakonnicy otrzymali prawo korzystania ze świątyni oraz część zabudowań należących do miejscowego szpitala. Fundację zatwierdziła następnie Stolica Apostolska, a 22 lipca 1610 roku król Zygmunt III Waza.
Wspólne użytkowanie kościoła Świętego Ducha przez zakonników i prepozyta szpitalnego prowadziło jednak do sporów. W czasie wizytacji klasztoru w 1612 roku definitor generalny o. Anioł od Jezusa i Maryi wyraził zgodę na podjęcie budowy własnej świątyni.
Budowa kościoła Decyzja o wzniesieniu kościoła zapadła wiosną 1612 roku. Rada miasta przekazała karmelitom dodatkowy teren od strony Bramy Krakowskiej, umożliwiając realizację zamierzenia.
5 maja 1613 roku opat cystersów w Koprzywnicy Hieronim Ossoliński położył kamień węgielny pod nową świątynię. Zasadniczy etap prac trwał sześć lat. Kościół konsekrował 21 lipca 1619 roku arcybiskup lwowski Jan Andrzej Próchnicki, nadając mu wezwanie Najświętszej Maryi Panny z Góry Karmel. Nie można wskazać jednego fundatora kościoła. Według źródeł zakonnych budowę finansowano z ofiar wielu dobrodziejów, należących zarówno do zamożnych warstw społeczeństwa, jak i mniej majętnych mieszkańców.
Konsekracja nie zakończyła prac budowlanych. Do połowy XVII wieku przy nawie wzniesiono osiem kaplic bocznych – po cztery z każdej strony. Dwie z nich miały wezwania maryjne, pozostałe poświęcono św. Józefowi, św. Teresie od Jezusa, Krzyżowi Świętemu, św. Antoniemu Padewskiemu, św. Michałowi Archaniołowi i św. Apolonii.
W 1622 roku karmelici zrzekli się ostatecznie praw do kościoła Świętego Ducha. Odtąd kościół NMP z Góry Karmel stanowił główną świątynię konwentu.
Znaczenie konwentu Już w 1611 roku przy lubelskim klasztorze powstało zakonne studium filozoficzno-teologiczne. Dom studiów funkcjonował następnie – z przerwami i w różnych formach – przez większość okresu obecności karmelitów bosych w mieście.
Po utworzeniu w 1617 roku Polskiej Prowincji Karmelitów Bosych klasztor lubelski stał się jej pierwszą siedzibą. Prowincjałowie rezydowali w Lublinie do 1625 roku. W klasztorze przechowywano również przez znaczną część XVII wieku archiwum prowincjalne, a kilkakrotnie zbierały się w nim kapituły prowincjalne.
Architektura Kościół był jednonawową, beztranseptową budowlą wzniesioną na planie prostokąta. Nawa składała się z czterech przęseł, natomiast prezbiterium było od niej węższe i zamknięte prostą ścianą. Za prezbiterium znajdował się chór zakonny.
Charakterystycznym elementem były głębokie kaplice boczne połączone zarówno z nawą, jak i między sobą arkadowymi przejściami. Tworzyły w ten sposób układ przypominający nawy boczne. Rozwiązanie łączyło miejscową tradycję określaną jako renesans lubelski z rozwiązaniami wykształconymi w architekturze karmelitów bosych.
Nawę nakrywało sklepienie kolebkowe z dekoracją sztukatorską. Wnętrze rozczłonkowywały podwójne pilastry. Kościół miał jedenaście okien: dziesięć umieszczonych w lunetach ścian bocznych oraz jedno w fasadzie. Posadzkę wykonano z marmuru. W 1635 roku wzniesiono ambonę.
Murowaną dzwonnicę dobudowano dopiero pod koniec lat 80. XVIII wieku. Wcześniej służyła kościołowi wolnostojąca drewniana dzwonnica umieszczona po wschodniej stronie zespołu. Od Krakowskiego Przedmieścia kościół oddzielał murowany parkan. Do niego przylegały miejskie kramy handlowe, związane z funkcjonującym przed świątynią targowiskiem.
Autorstwo kościoła nie jest w literaturze przedstawiane całkowicie jednolicie. Arkadiusz Smagacz wskazuje Jakuba Tremanzela jako głównego architekta i budowniczego świątyni, współpracującego z Jakubem Balinem. Karol Majewski i Józef Wzorek, opierając się na odnalezionym testamencie Balina, zwrócili natomiast uwagę na udokumentowany udział tego architekta w pracach przy kościele karmelitów. Dokument potwierdza, że Balin wykonywał dla zakonników roboty murarskie i otrzymywał za nie wynagrodzenie.
Wyposażenie i kult W ołtarzu głównym znajdował się obraz Matki Bożej Szkaplerznej z Dzieciątkiem Jezus. Wizerunek uległ zniszczeniu w pożarze z 1803 roku.
Jednym z najważniejszych miejsc kultu była kaplica Matki Bożej Pocieszenia. Znajdował się w niej niewielki obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem, malowany na blasze i ofiarowany zakonnikom w 1623 roku przez Józefa Lezeńskiego. Wizerunek był przez karmelitów i wiernych uznawany za cudowny i stał się przedmiotem rozwiniętego kultu maryjnego. Obraz ocalał z pożaru w 1803 roku. Po przeprowadzce karmelitów został przeniesiony do kościoła św. Józefa, gdzie nadal jest przechowywany.
W kościele znajdowała się również kaplica św. Józefa związana z działalnością bractwa św. Józefa oraz kaplica św. Teresy od Jezusa. W tej ostatniej umieszczono obraz świętej przywieziony z Włoch. Prawdopodobnie także on ocalał z pożaru i został przeniesiony do kościoła św. Józefa.
Pod chórem znajdował się ołtarz z naturalnej wielkości figurą Chrystusa Ukrzyżowanego, określaną w dawnych przekazach jako słynąca łaskami. Figura również przetrwała pożar i została przeniesiona do obecnego kościoła karmelitów przy ul. Świętoduskiej.
Pod koniec XVIII wieku w kościele znajdowały się 43 obrazy, a dalszych dziewięć przechowywano w zakrystii. Świątynia posiadała również zbiór relikwii sprowadzonych do Lublina po konsekracji kościoła.
Krypty i cmentarz Pod kościołem znajdowały się rozbudowane, wielokondygnacyjne krypty. Grzebano w nich zarówno zakonników, jak i świeckich dobrodziejów konwentu. Według zestawienia Arkadiusza Smagacza w czasie funkcjonowania świątyni pochowano w jej podziemiach co najmniej około 700 osób, w tym 125 karmelitów bosych zmarłych w Lublinie.
Część szczątków ekshumowano w XIX i XX wieku, jednak znaczna ich liczba pozostała pod dzisiejszym ratuszem. Obecność pochówków potwierdzały również badania archeologiczne.
Po wschodniej stronie kościoła, w pobliżu murów miejskich, znajdował się także naziemny cmentarz przykościelny. Ostatnia znana informacja o dokonanym tam pochówku pochodzi z 1775 roku.
Pożar w 1803 roku 21 kwietnia 1803 roku wieczorem na Krakowskim Przedmieściu wybuchł pożar, który szybko objął zabudowania karmelitów. W kościele przechowywano wówczas, z polecenia austriackiego urzędu cyrkularnego, zapasy zboża dla wojska. Przyczyniło się to do szybkiego rozprzestrzenienia się ognia i całkowitego wypalenia świątyni.
Klasztor został uszkodzony w mniejszym stopniu i po pożarze nadawało się jeszcze do użytkowania kilkanaście cel zakonnych. Karmelici zamierzali pozostać na miejscu i rozpoczęli zbiórkę pieniędzy na odbudowę kościoła.
Władze austriackie dążyły jednak do likwidacji lubelskiego konwentu. W 1804 roku wydano nakaz przeniesienia zakonników do Czernej. Dzięki interwencji biskupa Wojciecha Skarszewskiego decyzji nie wykonano. Dekret z 29 grudnia 1806 roku pozwolił karmelitom pozostać w Lublinie, ale nakazał im przenieść się do dawnego klasztoru karmelitanek bosych przy kościele św. Józefa.
15 maja 1807 roku karmelici ostatecznie opuścili dawną siedzibę na Krakowskim Przedmieściu.
Losy ruin i budowa ratusza Jeszcze w 1807 roku austriacki urząd cyrkularny wystawił ruiny zespołu na licytację. Kupił je Franciszek Józef Stadler za 4000 złotych reńskich. W kolejnych latach nieruchomość kilkakrotnie zmieniała właścicieli.
W 1826 roku miasto odkupiło zabudowania z zamiarem urządzenia w tym miejscu nowej siedziby władz miejskich. Przed podjęciem prac Jakub Hempel, budowniczy województwa lubelskiego, sporządził szczegółową inwentaryzację ruin kościoła i klasztoru. Zachowane plany są jednym z podstawowych źródeł pozwalających odtworzyć układ dawnego zespołu.
Własny projekt przebudowy przedstawił również Hempel, był on jednak zbyt kosztowny. Ostatecznie wybrano oszczędniejszą koncepcję budowniczego generalnego Królestwa Polskiego Aleksandra Groffego. Prace prowadzone w latach 1827–1828 nadzorował Hempel.
mały|Nowy Ratusz w Lublinie, wzniesiony przez przebudowę ruin kościoła i klasztoru
Ratusz nie został wzniesiony całkowicie od podstaw. Przy adaptacji zachowano nawę główną dawnego kościoła oraz zachodni ciąg jego kaplic. Wschodni rząd kaplic rozebrano. Zachowane mury kościoła w istotny sposób uwarunkowały układ i proporcje nowej budowli.
Klasycystyczny ratusz otrzymał reprezentacyjną fasadę z portykiem i wieżą. Dawna przestrzeń sakralna została podzielona na kondygnacje i przystosowana do potrzeb administracyjnych. Hubert Mącik zwraca uwagę, że współczesna bryła ratusza nadal pozostaje w znacznym stopniu uwarunkowana zachowanymi murami XVII-wiecznego zespołu karmelitańskiego.
Zachowane pozostałości Chociaż kościół przestał istnieć jako samodzielna budowla, znaczna część jego substancji pozostaje ukryta w murach Nowego Ratusza. W strukturze gmachu zachowały się partie nawy i zachodnich kaplic.
Przestrzeń dawnej nawy jest współcześnie wykorzystywana przez władze miasta. Podczas jubileuszowej sesji Rady Miasta w 2010 roku prowincjał karmelitów bosych zwracał uwagę, że radni obradują właśnie w przestrzeni dawnego kościoła.
Części dawnego klasztoru, które przetrwały XIX-wieczną przebudowę, zostały znacznie uszkodzone podczas niemieckiego bombardowania Lublina we wrześniu 1939 roku. Boczne i tylne skrzydła ratusza, obejmujące pozostałości zabudowy poklasztornej, uległy zniszczeniu i nie zostały odtworzone w dawnej postaci. Sam ratusz odbudowano w latach 1947–1952 według projektu Ignacego Kędzierskiego.
Upamiętnienie 4 listopada 2010 roku, w ramach obchodów 400-lecia fundacji karmelitów bosych w Lublinie, na fasadzie Nowego Ratusza odsłonięto tablicę upamiętniającą dawny kościół i klasztor.
Uroczystość odbyła się podczas specjalnej sesji Rady Miasta Lublin. Wzięli w niej udział m.in. biskup pomocniczy lubelski Józef Wróbel, prowincjał Krakowskiej Prowincji Karmelitów Bosych o. Andrzej Ruszała oraz historyk zakonu o. Arkadiusz Smagacz OCD. Tablicę odsłonili przedstawiciele władz miasta i zakonu, a poświęcił ją biskup Wróbel.
Tablicę wykonał rzeźbiarz Witold Marcewicz z piaskowca żarnowieckiego. Ma ona wymiary 31,5 × 80 cm. Napis informuje, że w latach 1610–1807 w miejscu obecnego ratusza znajdowały się klasztor karmelitów bosych i kościół NMP z Góry Karmel, oraz upamiętnia 400. rocznicę fundacji klasztoru.
Zobacz też Karmelici bosi Nowy Ratusz w Lublinie Kościół św. Józefa Oblubieńca Najświętszej Marii Panny w Lublinie Kościół Świętego Ducha w Lublinie Renesans lubelski
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne