Kościół Najświętszego Serca i Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Lublinie – dawny rzymskokatolicki kościół klasztorny wizytek w Lublinie, stanowiący centralną część XVIII-wiecznego zespołu klasztornego przy obecnej ul. Peowiaków 12. Świątynia zachowała się, mimo daleko idących przekształceń w XIX i XX wieku, i obecnie wchodzi w skład Centrum Kultury w Lublinie.

W 1810 roku wizytki utraciły swoją pierwotną siedzibę, którą przeznaczono na potrzeby wojska. W latach 1836–1839 dawny kościół przebudowano na cerkiew prawosławną, a w XX wieku pozbawiono go funkcji sakralnej i podzielono na kondygnacje. Podczas renowacji zespołu przeprowadzonej na początku XXI wieku przywrócono czytelność historycznej bryły kościoła, a jego wnętrze przeznaczono na funkcje teatralne.

Kościoła przy ul. Peowiaków nie należy utożsamiać z kościołem Matki Bożej Zwycięskiej. Wizytki zamieszkały w dawnym zespole brygidek przy tej świątyni dopiero w XIX wieku, po utracie własnego klasztoru.

Wezwanie

Wezwanie dawnej świątyni jest w źródłach zapisywane niejednolicie. W katalogu zabytków architektury i budownictwa obiekt figuruje jako kościół Najświętszego Serca i Nawiedzenia NMP. Czesław Hadamik w opracowaniu wyników badań archeologicznych określa go natomiast jako kościół Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny i Najświętszego Serca Jezusa. W materiałach źródłowych wykorzystanych przez Karola Majewskiego występuje także określenie „Kościół Nawiedzenia NMP z klasztorem PP. Wizytek”.

Historia

Fundacja i początki klasztoru

Lubelska fundacja Zakonu Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny powstała w pierwszej połowie XVIII wieku. Zakonnice przybyły do Lublina z Krakowa w 1723 roku. Fundacja była związana m.in. z Janem Sebastianem Szembekiem i jego żoną Ewą z Leszczyńskich oraz Stanisławem Chomętowskim i jego żoną Dorotą z Tarłów. Z rodziną Tarłów związana była również pierwsza lubelska siedziba zakonnic.

Jeszcze w 1723 roku zakupiono teren pod budowę własnego klasztoru, położony na południe od Krakowskiego Przedmieścia. Początkowo powstały zabudowania drewniane, do których wizytki przeniosły się w 1725 roku. Przed 1730 rokiem rozpoczęto wznoszenie pierwszych obiektów murowanych, a następnie zachodniego skrzydła właściwego klasztoru.

18 lutego 1732 roku drewniany klasztor spłonął. W pożarze zginęło pięć zakonnic oraz siedemnaście osób świeckich. Murowane skrzydło zachodnie ukończono przed 1734 rokiem, a tymczasową kaplicę urządzono w stojącym obok budynku określanym później jako lamus.

Badania archeologiczne wykazały, że fundamenty późniejszego kościoła stanowiły integralną część fundamentów całego założenia klasztornego. Według przekazów zakonnych około 1730 roku fundamenty zasadniczego zespołu były już gotowe. Oznacza to, że zasadniczy układ przyszłego kościoła został określony znacznie wcześniej niż uroczyste położenie jego kamienia węgielnego.

Budowa kościoła

Uroczystość położenia kamienia węgielnego pod nową świątynię odbyła się 16 września 1748 roku. Do specjalnie przygotowanej niszy w murze fundamentowym zamknięcia prezbiterium złożono depozyt fundacyjny. Znalazły się w nim m.in. złote monety, srebrny wisior z godłem wizytek oraz metalowa plakieta z inskrypcją pamiątkową. Depozyt został odnaleziony w nienaruszonym stanie podczas badań archeologicznych w 2010 roku.

1 sierpnia 1750 roku ks. Mikołaj Janowski, kanonik łucki, dziekan i oficjał lubelski, dokonał uroczystego poświęcenia ukończonego kościoła. Z opisu tej ceremonii wynika, że istniał już wówczas ołtarz główny, a sama budowla była ukończona.

W lipcu 1751 roku w nowym kościele obchodzono uroczystości związane z beatyfikacją Joanny Franciszki de Chantal, współzałożycielki zakonu. Wyposażenie świątyni nie było jeszcze w pełni ukończone. Sześć ołtarzy bocznych wykonano wówczas w formie malowanych iluzjonistycznie kompozycji na ścianach płytkich kaplic. W ołtarzu głównym znajdowały się relikwie świętych Innocentego, Klemensa, Digny, Beaty i Teodora.

24 września 1752 roku konsekracji świątyni dokonał biskup chełmski Józef Eustachy Szembek. Do czasu ukończenia właściwego kościoła funkcję kaplicy klasztornej pełnił sąsiedni lamus.

W 1767 roku przed zespołem klasztornym ustawiono zachowaną do czasów współczesnych późnobarokową kapliczkę Chrystusa Frasobliwego.

Utrata klasztoru przez wizytki

Po zajęciu Lublina przez wojska Księstwa Warszawskiego w zabudowaniach klasztornych urządzono lazaret wojskowy. W styczniu 1810 roku wizytki zostały zmuszone do opuszczenia swojej siedziby i przeniesione do innych zabudowań poklasztornych w mieście.

Zespół przy obecnej ul. Peowiaków pozostał w użytkowaniu instytucji wojskowych. Zachowany opis lazaretu z 1816 roku jest ważnym źródłem dotyczącym wyglądu dawnego kościoła przed późniejszymi przebudowami. Wynika z niego, że w świątyni znajdowały się wówczas ołtarz główny, sześć ołtarzy bocznych, ambona i chór muzyczny, a dawne chóry zakonne po bokach prezbiterium nadal oddzielały od niego kraty.

Wizytki przez następne dziesięciolecia zabiegały o odzyskanie własnej siedziby. Starania nie przyniosły skutku. W 1836 roku zakonnice przeniesiono do dawnego klasztoru brygidek przy kościele Matki Bożej Zwycięskiej, gdzie pozostały do likwidacji lubelskiego konwentu w 1882 roku.

Przebudowa na cerkiew prawosławną

W latach 1836–1839 dawny kościół wizytek został przebudowany na prawosławną cerkiew parafialną. Dokumentacja tego przedsięwzięcia zachowała się w Archiwum Głównym Akt Dawnych w zespole akt Centralnych Władz Wyznaniowych Królestwa Polskiego.

Projekty przebudowy sporządzili Feliks Bieczyński i Ferdynand Konotkiewicz. W czasie prac zamurowano arkadowe otwarcia łączące prezbiterium z chórami zakonnymi i rozebrano mensę dawnego ołtarza głównego. Początkowo zachowano natomiast ambonę i chór muzyczny. Na zewnątrz kościół otrzymał wieżę oraz pięć kopuł, które wyraźnie zmieniły jego pierwotną późnobarokową sylwetę.

Przebudowa na cerkiew była pierwszym z szeregu przekształceń, które stopniowo zacierały pierwotny wygląd świątyni. W następnych dziesięcioleciach usunięto znaczną część jej wystroju architektonicznego.

Przekształcenia w XX wieku

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości obiekt przestał pełnić funkcję cerkwi. W 1921 roku przestrzeń dawnego kościoła podzielono stropem na dwie kondygnacje, co zasadniczo zmieniło proporcje pierwotnego wnętrza.

Zespół nadal był wykorzystywany do celów świeckich i wojskowych. Zmiany wprowadzone w XIX i pierwszej połowie XX wieku doprowadziły do niemal całkowitego zatarcia sakralnego charakteru wnętrza kościoła.

W latach 60. XX wieku rozważano rozbiórkę zabudowań powizytkowskich, ostatecznie jednak zdecydowano się na ich zachowanie i adaptację. W latach 1970–1979 przeprowadzono przebudowę zespołu na cele kulturalne według projektu Kazimierza Kwiatkowskiego i Tadeusza Michalaka.

W 1991 roku działające w kompleksie instytucje kulturalne zostały połączone w Centrum Kultury w Lublinie.

Renowacja w XXI wieku

Na początku XXI wieku podjęto kompleksową rewaloryzację zespołu. Projekt „Renowacja klasztoru powizytkowskiego na centrum działań artystycznych w Lublinie” realizowano w latach 2007–2013. Prace budowlane objęły m.in. wzmocnienie fundamentów i konstrukcji budynku, likwidację części wtórnych podziałów, odtworzenie historycznego układu komunikacyjnego wokół wirydarzy i przywrócenie dawnego kształtu dachów.

Jednym z najważniejszych założeń konserwatorskich było odtworzenie czytelności dawnej bryły kościoła. Usunięto część późniejszych podziałów i przywrócono jego historyczne proporcje, a wnętrze zaadaptowano jako główną salę teatralną zespołu Centrum Kultury.

Architektura

Układ przestrzenny

Kościół został wkomponowany w środkową część północnego skrzydła klasztoru i podporządkowany zwartej kompozycji całego założenia. Sam klasztor wzniesiono na planie zbliżonym do kwadratu o bokach długości około 67 metrów, z narożnymi ryzalitami o zaokrąglonych narożach.

Świątynia była jednonawowa. Składała się z krótkiej kruchty, trójprzęsłowej nawy oraz nieco węższego, jednoprzęsłowego i niemal kwadratowego prezbiterium zamkniętego prostą ścianą. Po obu stronach nawy znajdowały się po trzy płytkie, arkadowe wnęki pełniące funkcję kaplic bocznych.

Wnętrze nawy miało około 9 m szerokości, prezbiterium było o około metr węższe, a kruchta miała około 7,4 m szerokości. Całkowita długość wnętrza wynosiła około 29,5 m.

Przęsła nawy rozdzielały pary pilastrów. Prawdopodobnie przechodziły one w gurty sklepienia kolebkowego z lunetami. Oryginalne sklepienie tego rodzaju zachowało się w dawnym zachodnim chórze zakonnym.

Nad kruchtą znajdował się chór muzyczny, wsparty na czterech murowanych filarach. Podstawy tych podpór zostały odsłonięte podczas badań archeologicznych w 2010 roku.

Według inwentarza z 1816 roku kościół oświetlało siedem dużych i dwa małe okna. Sześć dużych okien znajdowało się w górnych partiach bocznych ścian trzech przęseł nawy, a dwa niewielkie otwory mogły znajdować się w ścianie zamykającej prezbiterium.

Chóry zakonne

Charakterystycznym elementem układu były dwa chóry zakonne znajdujące się po wschodniej i zachodniej stronie prezbiterium. Od części dostępnej dla wiernych oddzielały je kraty. Takie rozwiązanie wynikało z klauzurowego charakteru wspólnoty wizytek.

Kościół wraz z oboma chórami zakonnymi tworzył w rzucie układ przypominający literę T. Czesław Hadamik określił tak ukształtowaną przestrzeń sakralną jako rozwiązanie wyjątkowe wśród polskich kościołów zakonnych. Chóry dzieliły jednocześnie wnętrze klasztornego czworoboku na trzy wirydarze.

Fasada i otoczenie

Pierwotna fasada kościoła nie dominowała nad bryłą klasztoru. Była zaznaczona jedynie płytkim ryzalitem w północnym skrzydle zespołu. Badania wskazują, że portal wejściowy mógł być flankowany przez dwie pary pilastrów, a fasadę wieńczył prosty trójkątny przyczółek. Pod względem kompozycji wykazywała podobieństwa do pobliskiego kościoła kapucynów.

Sam kościół był pierwotnie bezwieżowy i nakryty wysokim dachem dwuspadowym. Przed jego fasadą znajdowała się natomiast reprezentacyjna brama flankowana dwiema wieżami z barokowymi hełmami. Jest ona widoczna na obrazie Filipa Dombecka z około 1826 roku. Na litografii z 1839 roku bramy już nie przedstawiono, co wskazuje, że została rozebrana przed przebudową lub w czasie przekształcania świątyni na cerkiew.

Autorstwo projektu

Nie zachował się dokument jednoznacznie identyfikujący projektanta lubelskiego zespołu wizytek. W badaniach nad jego autorstwem brano pod uwagę przede wszystkim dwóch architektów aktywnych w tym okresie na Lubelszczyźnie – Pawła Antoniego Fontanę i Karola Baya.

Karol Majewski wskazywał na Baya, zwracając uwagę m.in. na jego związki z rodziną Tarłów i podobieństwa do innych realizacji architekta. Bay prowadził również w tym okresie budowę pobliskiego kościoła kapucynów oraz był związany z budową kościoła wizytek w Warszawie.

Czesław Hadamik uznał, że znane przesłanki przemawiają na korzyść atrybucji projektu Karolowi Bayowi, zaznaczył jednak, że wobec utraty większości pierwotnego detalu architektonicznego nie można uzyskać w tej kwestii pewności. Po śmierci Baya budowę mógł kontynuować jego bratanek Jan Bay, bez istotnych zmian pierwotnej koncepcji.

Wyposażenie

W 1751 roku w kościele znajdował się już ołtarz główny, natomiast sześć ołtarzy bocznych namalowano iluzjonistycznie na ścianach kaplic. W głównym ołtarzu umieszczono relikwie świętych Innocentego, Klemensa, Digny, Beaty i Teodora.

Opis z 1816 roku wskazuje, że świątynia posiadała jeden ołtarz główny i sześć ołtarzy bocznych, ambonę oraz chór muzyczny. Posadzka była wykonana z polerowanego kamienia. Prezbiterium łączyło się z chórami zakonnymi poprzez otwory zamknięte kratami – żelazną po jednej i drewnianą po drugiej stronie. mały|Fresk-pozostałość po dawnym klasztorze wizytek w Centrum Kultury w Lublinie