Tatarak – opowiadanie Jarosława Iwaszkiewicza wydane w 1960 roku przez Spółdzielnię Wydawniczą „Czytelnik” w zbiorze Tatarak i inne opowiadania. Utwór przedstawia historię Marty, która poznaje w barze młodszego od niej mężczyznę. Opowiadanie powstało w latach 50. XX wieku w Sandomierzu.

Opowiadanie porusza motywy autobiografizmu, śmierci i wody; krytycy porównali je m.in. ze Źdźbłami trawy Walta Whitmana. Iwaszkiewicz wykorzystał własne doświadczenia, łącząc narrację wspomnieniową z historią Marty i Bogusia, a relację bohaterów przedstawia jako naznaczoną napięciem między życiem, pożądaniem i nieuchronnością śmierci. Ważną rolę odgrywa także motyw wody, symbolizujący przemijanie, tajemnicę i egzystencjalny niepokój.

Na podstawie opowiadania powstały dwie adaptacje filmowe Tatarak z 1965 roku w reżyserii Andrzeja Szafiańskiego oraz Tatarak z 2009 roku w reżyserii Andrzeja Wajdy.

Okoliczności powstania utworu Opowiadanie zostało napisane w Sandomierzu i dedykowane fotografowi Andrzejowi Brustmanowi, który wykonywał zdjęcia miasta oraz samego pisarza. Podczas pobytu w Sandomierzu, Iwaszkiewicz wynajmował pokój u państwa Shinzelów, którzy stali się pierwowzorami bohaterów utworu – Marty (Maria Wanda Swieżyńska) i jej męża (Zygmunt Shinzel). W latach 50. Iwaszkiewicz poznał dwudziestoletniego Jerzego Błeszyńskiego, z którym połączyła go bliska relacja, mimo że obaj pozostawali w związkach małżeńskich. Ich znajomość trwała do 1959 roku, kiedy Błeszyński zmarł na gruźlicę. Pierwowzorem postaci Bogusia było kilka osób, w tym Jerzy Błeszyński. Relacja Marty z młodszym mężczyzną stanowi próbę literackiego przetworzenia związku Iwaszkiewicza z Błeszyńskim – zarówno Marta, jak i sam pisarz funkcjonują w tej relacji jako „trzecia osoba” wobec młodych partnerów.

Opowiadanie należy do grupy utworów powstałych pod wpływem relacji Iwaszkiewicza z Jerzym Błeszyńskim. Do tego nurtu zalicza się również Wesele pana Balzaka, Opowiadania szwajcarskie, Jadwinię, Kochanków z Marony oraz trzeci tom Sławy i chwały. Tatarak ukazał się drukiem w 1960 roku w Warszawie nakładem Spółdzielni Wydawniczej „Czytelnik” w zbiorze Tatarak i inne opowiadania, wraz z utworami: Dziewczyna i gołębie, Dzień sierpniowy, Dzień listopadowy, Opowiadanie szwajcarskie, Jadwinia i Wiewiórka. Drugie wydanie ukazało się dwa lata później. Utwór przetłumaczono m.in. na język bułgarski jako Papur (1964), hiszpański jako Cálamo aromático (1964) oraz czeski jako Puškvorec (1966).

Fabuła Marta przeżywa kryzys związany ze śmiercią synów podczas wojny. Pewnego dnia idzie z koleżanką do lokalnego baru, gdzie zwraca uwagę na młodego mężczyznę o imieniu Bogusław. Między Martą a chłopakiem nawiązuje się bliska relacja. Marta spotyka się z Bogusławem nad rzeką. Mężczyzna opowiada jej o swojej pracy, planach oraz fascynacji tatarakiem rosnącym przy wodzie. W pewnym momencie wchodzi do rzeki, aby zerwać roślinę, jednak zostaje porwany przez nurt i tonie. Marta staje się świadkiem jego śmierci.

Motywy thumb|Tatarak zwyczajny

Autobiografizm Motyw autobiografizmu wiąże się z konstrukcją narratora oraz sposobem przetwarzania osobistych doświadczeń autora w materię literacką. Początek opowiadania ma charakter autobiograficzny, kiedy to pierwszoosobowy narrator przywołuje wspomnienie zapachu tytułowej rośliny z własnego dzieciństwa. Następnie narracja przechodzi do historii Marty i Bogusia, przedstawionej już w trzeciej osobie. Iwaszkiewicz rezygnuje przy tym z klasycznego narratora wszechwiedzącego i podporządkowuje sposób opowiadania perspektywie bohaterki.

Śmierć Opowiadanie ukazuje odwieczny związek życia i śmierci, oparty na zestawieniu przeciwstawnych sił: młodości i przemijania, pożądania i kresu egzystencji. Relacja Marty i Bogusia została przedstawiona jako uczucie naznaczone świadomością nieuchronnej śmierci, a erotyczne napięcie służy przede wszystkim podkreśleniu kruchości życia. Marta, związana z symboliką życia i Erosa, stanowi przeciwieństwo Bogusia, którego postać wiązana jest z Tanatosem i śmiercią.

Woda Motyw akwatyczny ma w opowiadaniu znaczenie ambiwalentne i mroczne – wiąże się z przemijaniem, tajemnicą oraz śmiercią. Woda przedstawiona jest jako żywioł niebezpieczny, pochodzący spoza świata zmysłowego, budzący jednocześnie fascynację i lęk. Bohaterowie odnajdują nad wodą chwilowe oderwanie od codzienności i poczucie bycia poza zwyczajnym życiem, co nadaje temu motywowi wymiar egzystencjalny.

Opinie krytyków Badacze zwracali uwagę na symboliczne znaczenie tytułowego tataraku i związanych z nim żywiołów. Anna Al-Araj, nawiązując do pierwszych zdań opowiadania, napisała: „Owa gra pozornie wykluczających się żywiołów, symbolizowana przez ziele tataraku, jest osią dramaturgiczną dzieła, którego stosunkowo prostą fabułę daje się ująć w zaledwie kilku zdaniach. Trudno jednak oprzeć się wrażeniu, że to nie rozwój wydarzeń stanowi o istocie historii miłości dojrzałej, chorej kobiety (Marty) i młodego, pełnego witalności mężczyzny (Bogusia)”. Aleksandra Giełdoń-Paszek wskazywała natomiast na literackie i mitologiczne źródła, pisząc: „Motyw trzcin typowy dla fin de siècle, zapożyczony z Paludes André Gide’a, Leaves of Grass Walt Whitmana, wykorzysta potem Iwaszkiewicz w Tataraku. Pierwowzorem był grecki mit o młodych, zakochanych w sobie chłopcach Calamusie i Carpusie, wyjaśniający pochodzenie trzcin. Kiedy jeden z nich zatonął, drugi zamienił się w trzcinę, jęczącą na wietrze”.

Teoretyk literatury Aleksander Madyda pisał o konstrukcji narracyjnej utworu: „Iwaszkiewicz ożywia już trochę staroświecki sposób opowiadania, nie tworzy jednak narratora aspirującego do wszechwiedzy, lecz takiego, który respektuje punkt widzenia doktorowej wraz z jej horyzontem narracyjnym”.

Krytyk literacki Radosław Romaniuk zwracał natomiast uwagę na centralną rolę postaci Marty: „Boguś nie jest najważniejszą postacią utworu ani jego racją bytu. Na pierwszy plan wysuwa się postać doktorowej M., celem zaś opowiadania staje się scalenie doświadczenia narratora – osobliwe połączenie wspomnień z dzieciństwa [...], znajomości i obserwacji związanych z pobytami w Sandomierzu oraz osobowości otaczających pisarza młodych mężczyzn, którzy razem składają się na postać Bogusia”.

Adaptacje W 1965 roku premierę miał film Tatarak w reżyserii Andrzeja Szafiańskiego. W głównych rolach wystąpili Zofia Rysiówna (Marta), Józef Łotysz (Bogusław), Mieczysław Milecki (mąż Marty) oraz Monika Dzienisiewicz (Halina).

Drugą adaptacją filmową był wydany w 2009 roku Tatarak w reżyserii Andrzeja Wajdy. W filmie wystąpili Krystyna Janda (Marta, aktorka), Paweł Szajda (Bogusław), Jan Englert (mąż Marty) oraz Julia Pietrucha (Halina). Obraz został rozszerzony o wątki z opowiadania Nagłe wezwanie Sándora Máraiego oraz wspomnienia Krystyny Jandy dotyczące śmierci jej męża Edwarda Kłosińskiego. Film zdobył kilka nagród, m.in. Nagrodę im. Alfreda Bauera oraz Złotą Kaczkę dla Pawła Edelmana za najlepsze zdjęcia.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Polskie współczesne utwory literackie Kategoria:Polskie opowiadania Kategoria:Polskie utwory autobiograficzne Kategoria:Opowiadania Jarosława Iwaszkiewicza Kategoria:Utwory literackie z 1960