Zamek Dartmouth

Zamek Dartmouth (ang. Dartmouth Castle) – twierdza artyleryjska położona na zachodnim brzegu ujścia rzeki Dart w pobliżu miasta Dartmouth w hrabstwie Devon w południowo-zachodniej Anglii. Powstawał w kilku etapach na przestrzeni ponad pięciu stuleci: od obronnego fortalice wzniesionego w 1388 roku, przez wieżę artyleryjską z lat ok. 1481–1493, aż po baterie nadbrzeżne z okresu wiktoriańskiego i II wojny światowej.

Wieża artyleryjska zamku uznawana jest za najstarszą znaną fortyfikację nadbrzeżną w Wielkiej Brytanii zaprojektowaną od podstaw z myślą o artylerii. W chwili ukończenia w 1495 roku była uważana za najbardziej zaawansowaną budowlę obronną w kraju – strzelnice artyleryjskie nie były tu wtórnym dodatkiem, lecz świadomie zaplanowanym elementem konstrukcji, a główna wieża została zaprojektowana do ofensywnego użycia dział, a nie jedynie do obrony samego zamku.

Historia Pierwsze umocnienia (1388) W 1388 roku Ryszard II polecił burmistrzowi Dartmouth – kupcowi i korsarzowi (ok. 1350–1408) – zobowiązać mieszczan do sfinansowania budowy zamku. Powstał wówczas zespół blankowanych wież połączonych murem obwodowym, wzniesiony na skalistym półwyspie w najwęższym miejscu ujścia rzeki Dart. Umocnienia miały chronić miasto przed odwetem kupców, których statki Hawley łupił w czasie wojny stuletniej – formalnie na mocy królewskich listów kaperskich, w praktyce często wykraczając poza ich zakres. Hawley pełnił funkcję burmistrza czternastokrotnie i dwukrotnie zasiadał w Izbie Gmin; przypuszcza się, że posłużył Geoffreyowi Chaucerowi za pierwowzór postaci żeglarza w Opowieściach kanterberyjskich. Z tej najstarszej fazy zachowały się okrągła wieża narożna oraz przylegający do niej odcinek kamiennego muru.

Wieża artyleryjska i łańcuch zaporowy (ok. 1481–1493) System zapory łańcuchowej w ujściu Dartu istniał już w 1462 roku, gdy Edward IV przyznał miastu coroczną dotację w wysokości 30 funtów przez okres 20 lat, przeznaczoną między innymi na łańcuch, liny i bloki. W 1481 roku udzielono kolejnej dotacji – tym razem na budowę wież powiązanych z łańcuchem. Żelazny łańcuch rozciągnięty na szerokości około 250 metrów ujścia rzeki można było podnosić i opuszczać wraz z pływem, zatrzymując nieprzyjacielskie okręty na środku nurtu i wystawiając je na ostrzał z zamku.

Budowę wieży artyleryjskiej rozpoczęto około 1481 roku z inicjatywy mieszczan Dartmouth, którzy chcieli zabezpieczyć przystań przed francuskimi najazdami; wsparcie finansowe Korony napłynęło dopiero później. Wieża mieściła mechanizm nawijający łańcucha, którego drugi koniec mocowano przy wieży obronnej w Godmerock (Gomerock) na przeciwległym brzegu. Prace ukończono około 1493 roku, a fortyfikacja osiągnęła pełną gotowość bojową w 1495 roku.

Wojna domowa (1643–1646) We wrześniu 1643 roku, podczas angielskiej wojny domowej, rojalistyczne siły pod dowództwem księcia Maurycego Wittelsbacha, siostrzeńca Karola I, podjęły próbę zdobycia Dartmouth. Obrońcy stawiali opór przez miesiąc, po czym miasto skapitulowało. W latach 1643–1645 rojaliści wznieśli powyżej zamku ziemny fort polowy zwany Gallants Bower, mający wzmocnić obronę miasta od strony lądu.

18 stycznia 1646 roku wojska parlamentarne pod komendą sir Thomasa Fairfaxa przypuściły nocny szturm na miasto i szybko przełamały opór obrońców. Pozbawiony umocnień od strony lądu zamek poddał się dwa dni później.

Baterie XVIII i XIX wieku W 1715 roku inżynier wojskowy pułkownik Christian Lilly, badający stan umocnień południowo-zachodniej Anglii, określił zamek jako zrujnowany i pozbawiony choćby jednego prawidłowo osadzonego działa. W 1741 roku większość dział zamku znajdowała się w Maiden Fort – otwartej baterii na 12 dział, zbudowanej w miejscu dawnej bastei. W 1747 roku, prawdopodobnie w obawie przed inwazją francuską, baterię rozbudowano i nazwano Grand Battery. W lutym 1861 roku ukończono przebudowę stanowiska na dwupoziomową baterię Dartmouth Point, dostosowaną do nowoczesnej artylerii gwintowanej. W 1891 roku zainstalowano pięć ciężkich dział miotających pociski o masie 29 kg.

Architektura Zamek stanowi zespół obiektów z różnych epok, którego rdzeniem jest późnośredniowieczna wieża artyleryjska. Jej nietypowy plan – łączący część czworoboczną z częścią okrągłą – jest prawdopodobnie skutkiem zmiany koncepcji w trakcie długotrwałej budowy. Główna platforma artyleryjska znajduje się na poziomie parteru, tuż nad lustrem wody, co pozwalało prowadzić ogień niemal poziomo, wprost w kadłuby nadpływających okrętów.

W murach wieży rozmieszczono siedem prostokątnych strzelnic artyleryjskich – cztery w pobliżu linii wody i trzy powyżej – wyposażonych w okiennice i rozglifionych od wewnątrz, co umożliwiało kanonierom przesuwanie dział na boki i poszerzenie pola ostrzału. Dodatkowo na kondygnacji parteru znajduje się 11 niewielkich, kwadratowych otworów przeznaczonych dla broni ręcznej. Choć działa ustawiono na stałych łożach, ich strzelnice pokrywały ogniem całe ujście rzeki.

Fortyfikacje towarzyszące Kingswear Castle Do 1502 roku na przeciwległym, wschodnim brzegu Dartu wzniesiono w miejscowości Kingswear drugą wieżę artyleryjską wraz z basteją. Obie budowle są bardzo zbliżone konstrukcyjnie i stanowiły elementy jednego planu obrony ujścia rzeki i przystani; wspólnie uchodzą za pierwsze fortyfikacje zaprojektowane specjalnie pod kątem artylerii, z główną platformą działową na poziomie parteru. Zespół tych dwóch wież opisywany jest jako układ dwuwieżowy, w którym jedna wieża jest okrągła, a druga prostokątna. Kingswear Castle jest obecnie własnością , który przywrócił parterowi wygląd z 1502 roku i udostępnia obiekt jako dom wakacyjny.

Bayard's Cove Fort Bayard's Cove Fort (historycznie także Bearscove Castle) to niewielki fort wzniesiony bezpośrednio przy nabrzeżu miasta Dartmouth. Przekazy dokumentowe wskazują na lata 1509–1510, choć fort z pewnością istniał już w 1537 roku. Budowę przypisuje się władzom miejskim Dartmouth i datuje na okres między 1522 a 1536 rokiem. Obiekt stanowił ostatnią linię obrony przed okrętami, którym udało się minąć zamki Dartmouth i Kingswear oraz łańcuch zaporowy. Konstrukcyjnie jest to platforma wykuta w skale, zamknięta grubym, łukowatym murem wysuniętym w stronę rzeki, z 11 strzelnicami artyleryjskimi wyposażonymi niegdyś w okiennice i przeznaczonymi dla dział na płaskich łożach. Powyżej biegł chodnik straży z przedpiersiem. Od 1984 roku fort pozostaje pod opieką English Heritage.

Stan obecny i ochrona Zamek Dartmouth znajduje się pod opieką English Heritage i jest udostępniony zwiedzającym; w dawnym budynku stanowiska działowego mieści się sklep organizacji. Obiekt objęty jest ochroną jako (numer 1014610, wpis z 9 października 1981 roku) oraz jako zabytek klasy I (Grade I listed building, numer 1197563, wpis z 11 grudnia 1969 roku) pod nazwą Dartmouth Castle and gun platforms to west and south.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Dartmouth Castle w serwisie English Heritage Dartmouth Castle – scheduled monument w serwisie Historic England Dartmouth Castle and gun platforms to west and south – Grade I listed building w serwisie Historic England

Kategoria:Zamki Anglii Kategoria:Devon Kategoria:Zabytki Anglii Kategoria:Fortyfikacje w Anglii