Beowulf: Przekład i komentarz

Beowulf: Przekład i komentarz () – przekład anonimowego poematu Beowulf autorstwa J.R.R. Tolkiena, opublikowany pośmiertnie w 2014 roku przez HarperCollins pod redakcją syna autora, Christophera Tolkiena. Oprócz przekładu Beowulfa książka zawiera również komentarz Christophera do poematu, opowiadanie Sellic Spell oraz dwie wersje wiersza Pieśń o Beowulfie.

Tolkien przygotował dwa przekłady Beowulfa: nieukończony przekład poetycki oraz ukończony w 1926 roku przekład prozatorski, który nie został opublikowany za jego życia. Nad wersją poetycką, wykorzystującą wiersz aliteracyjny, pracował w latach 1920–1925, natomiast po przeprowadzce do Oksfordu rozpoczął pracę nad przekładem prozą, przeznaczonym przede wszystkim dla studentów. Do Beowulfa powrócił w 1936 roku w wykładzie Potwory i krytycy, a następnie w 1940 roku w szkicu , w którym omówił problemy związane z przekładem poematu, w tym tłumaczenie kenningów, unikanie sztucznej archaizacji oraz zachowanie jego formy wierszowej i aliteracji.

Krytycy oceniali przekład Tolkiena zarówno pod względem wierności wobec oryginału, jak i zastosowanej formy. Wskazywano, że wersja prozatorska zachowuje sens poematu, lecz częściowo pozbawia go walorów artystycznych, a rozbudowany komentarz może dodatkowo rozbijać jego spójność. Jednocześnie podkreślano dużą precyzję, wierność szczegółom i rytmowi oryginału, choć archaiczny styl i częste inwersje składniowe utrudniają lekturę współczesnemu odbiorcy. Zwracano również uwagę na obecność licznych nawiązań do Beowulfa w innych utworach Tolkiena, m.in. we Władcy Pierścieni i Hobbicie. Analizowano ponadto Sellic Spell i Pieśń o Beowulfie, wskazując na ich rekonstrukcyjny i interpretacyjny charakter oraz ich związki z wcześniejszymi warstwami tradycji obecnymi w poemacie.

Okoliczności powstania utworu Beowulf – jako jedno z najważniejszych dzieł literatury staroangielskiej – doczekał się ponad 850 opracowań bibliograficznych opublikowanych od 1705 roku do lat 30. XX wieku. Poemat był wielokrotnie tłumaczony na współczesny język angielski zarówno prozą, jak i wierszem. W 1925 roku opublikował przekład wykorzystujący rymowane metrum staronordyckie. Tolkien, recenzując to tłumaczenie, pozytywnie ocenił jego jakość, krytycznie odnosząc się jednak do zastosowanego metrum. Z uznaniem wypowiadał się natomiast o wcześniejszym przekładzie prozą autorstwa , poprzedniego profesora katedry Rawlinsona na Uniwersytecie Oksfordzkim.

Tolkien specjalizował się w filologii angielskiej, a w 1915 roku ukończył studia ze staronordyckim jako jednym z przedmiotów. W 1920 roku został lektorem języka angielskiego na Uniwersytecie w Leeds, gdzie prowadził zajęcia m.in. z języka staroangielskiego, średnioangielskiego, staroislandzkiego i średniowiecznej walijszczyzny. W sierpniu 1925 roku objął katedrę Rawlinsona i Boswortha języka staroangielskiego na Uniwersytecie Oksfordzkim, gdzie jesienią rozpoczął cykl wykładów poświęconych Beowulfowi.

Tolkien pracował nad dwoma przekładami Beowulfa – poetyckim, którego nie ukończył, oraz prozatorskim, opublikowanym dopiero po jego śmierci. Nad wierszowanym przekładem aliteracyjnym pracował w latach 1920–1925, gdy wykładał na Uniwersytecie w Leeds, równolegle tworząc własne utwory literackie. Po przeprowadzce do Oksfordu porzucił ten projekt i rozpoczął pracę nad przekładem prozatorskim. Gotową wersję przedstawił C.S. Lewisowi, który zaproponował poprawki redakcyjne. Tłumaczenie ukończył w kwietniu 1926 roku, jednak za jego życia nie zostało opublikowane. Głównym celem przekładu prozatorskiego było przygotowanie współczesnej wersji poematu dla studentów. Tolkien zakładał, że lektura całości nie powinna zajmować więcej niż dwie godziny, a jednocześnie umożliwi zrozumienie sensu oryginalnego tekstu.

Dziesięć lat później, w 1936 roku, Tolkien powrócił do Beowulfa w wykładzie Potwory i krytycy, w którym dowodził, że poemat jest dziełem dojrzałym, a przedstawiona w nim historia, choć oparta na dawnych legendach i wierzeniach, stanowi spójną kompozycję literacką. W 1940 roku napisał szkic , przygotowany jako przedmowa do pracy Johna R.C. Halla. Omówił w nim najważniejsze problemy związane z przekładem Beowulfa, takie jak tłumaczenie kenningów, unikanie sztucznej archaizacji oraz zachowanie układu wierszowego i staroangielskiej aliteracji.

Pierwsze wydanie Książka została po raz pierwszy opublikowana w 2014 roku przez HarperCollins w Londynie oraz w Stanach Zjednoczonych. Oprócz przekładu Beowulfa zawiera także opowiadanie Sellic Spell oraz dwie wersje wiersza Pieśń o Beowulfie. Sellic Spell, napisany w języku staroangielskim, przedstawia wydarzenia poprzedzające Beowulfa. Z kolei Pieśń o Beowulfie, wiersz śpiewany przez Tolkiena jego synowi Christopherowi w dzieciństwie, został opublikowany w dwóch wersjach – krótszej Beowulf i Grendel oraz dłuższej Beowulf i Potwory. Książka zawiera także komentarze autora i jego syna Christophera Tolkiena, m.in. objaśnienia do przekładu i notatki do wykładów na temat poematu. W Polsce książka ukazała się po raz pierwszy w 2015 roku pod tytułem Beowulf: Przekład i komentarz w wydawnictwie Prószyński i S-ka. Autorami tłumaczenia były Katarzyna Staniewska i Agnieszka Sylwanowicz. W tym samym roku wydano również francuski przekład Beowulf: Traduction et commentaire autorstwa Christine Laferrière.

Opinie krytyków Krytycy zwracali uwagę zarówno na zgodność tłumaczenia z oryginałem, jak i na konsekwencje przyjętej przez Tolkiena formy przekładu. Jeremy Noel-Tod, pisząc dla „The Daily Telegraph”, uznał, że wersja prozatorska pozbawia utwór części jego walorów artystycznych; jego zdaniem tłumaczenie oddaje sens oryginału, lecz traci na formie przez wtłoczenie tekstu w sztywne ramy składni przypominającej dokument prawny. Tomasz Markiewka zwrócił natomiast uwagę na zastosowanie refrakcji, pisząc „W przypadku Tolkienowskiego Beowulfa można chyba jednak mówić również o swego rodzaju „refrakcji regresywnej” – Tolkien dokonuje drobiazgowego interpretacyjnego rozszczepienia tekstu źródłowego w formie rozbudowanego komentarza, który w istocie rozbija spójność tekstu źródłowego, ukazuje jego wewnętrzne rozwarstwienie, warianty, interpolacje czy ślady pratekstu poematu. Taki komentarz rozbija w pewnym sensie spójność i jedność artystyczną tekstu-źródła poematu”.

Tłumaczenie Tolkiena zostało zestawione z wcześniejszymi przekładami. , który sam wydał wersję poetycką Beowulfa, w swojej recenzji dla „The Guardian” porównał je z przekładem autorstwa G.N. Garmonswaya z 1968 roku. Zauważył, że wersję tolkienowską cechują duża precyzja oraz wyczucie rytmu. Styl przekładu, podobnie jak styl oryginału, jest archaiczny i często wykorzystuje inwersje składniowe. Tekst ma własny urok, choć jego tok jest bardziej zawiły niż w wersji Garmonswaya, która również odznacza się wysoką wiernością wobec oryginału. porównała przekład Tolkiena z autorstwa Seamusa Heaneya, wydanym w 1999 roku. Jej zdaniem wersja Tolkiena pozostaje bliższa szczegółom i rytmowi oryginału oraz niezwykle wiernie oddaje jego wymowę, co przypisuje się naukowej znajomości języka staroangielskiego, jaką dysponował autor. Tolkien w swoim tłumaczeniu zastosował inwersje, co zdaniem Acocelli sprawia, że książkę trudniej się czyta. Z kolei Heaneyowi udało się stworzyć przekład lepiej dostosowany do potrzeb współczesnego czytelnika.

Część krytyków zwróciła uwagę na obecność nawiązań do Beowulfa w innych utworach Tolkiena. Alexander zauważył, że powieść Władca Pierścieni zawiera elementy inspirowane poematem, takie jak rasa orków czy jeźdźcy Rohanu. Brytyjski literaturoznawca Tom Shippey wskazał, że wpływy Beowulfa są widoczne również w wydarzeniach przedstawionych w Hobbicie, między innymi w postaci Beorna oraz scenie kradzieży pucharu przez Bilba ze skarbca Smauga. James L. Hodge stwierdził, że postać Smauga oraz jego rozmowa z Bilbem wykazują liczne podobieństwa do mitologicznych postaci Fafnira i Sygurda, m.in. strzeżenie skarbu, rozmowa z bohaterem, zagadki oraz ostrzeganie go przed zdradą. Pat Reynolds, pisząc dla , wskazał natomiast na podobieństwa między postaciami Boromira i Skjolda, takie jak pochówek na łodzi, wyposażenie zmarłego w broń i kosztowności oraz oddanie ciała wodzie. Podobnie porównał Théodena i , wskazując na podobieństwa w przedstawieniu pogrzebu władcy-wojownika, kurhanu jako miejsca spoczynku, lamentu po bohaterze, wspominania jego czynów oraz uczty po pogrzebie.

Osobną uwagę krytyków zwróciły dwa utwory dołączone do głównego poematu. Oceniając Sellic Spell, Shippey zauważył, że surowy wizerunek bohatera stworzony przez Tolkiena w tym utworze różni się od „dumnego młodego wojownika”, a jednocześnie stanowi ewidentny pierwowzór Beorna występującego w Hobbicie. Markiewka, analizując Pieśń o Beowulfie, zwrócił uwagę na jego budowę wiersza melicznego i stwierdził, że „tekst może pełnić całkowicie nowe funkcje – może być traktowany jako oryginalny poemat, jako wiersz dla młodzieży czy wręcz jako tekst o charakterze melicznym (i rzeczywiście, wszystkie te funkcje pełnił)”. W przypadku Sellic Spell Markiewka ocenił, że „Można zatem uznać, że jako produkt uboczny prozatorskiego przekładu oryginalnego poematu stworzył J.R.R. Tolkien staroangielską rekonstrukcję najbardziej pierwotnej warstwy narracyjnej historii, tym samym dokonując kolejnego rozszczepienia tekstu, przekładu wewnątrzjęzykowego (w obrębie języka staroangielskiego), który w istocie jest tekstem oryginalnym i interpretacyjną rekonstrukcją pratekstu poematu”.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Angielskie utwory poetyckie Kategoria:Beowulf Kategoria:Twórczość J.R.R. Tolkiena Kategoria:Utwory literackie z 2014 Kategoria:Utwory literackie opublikowane pośmiertnie