„Polonez” – instrumentalny utwór muzyczny Wojciecha Kilara, skomponowany do filmu Pan Tadeusz w reżyserii Andrzeja Wajdy. W rozbudowanej postaci towarzyszy finałowej scenie filmu, w której bohaterowie tańczą poloneza. Nagranie kompozycji wydano w 1999 na albumie ze ścieżką dźwiękową Pan Tadeusz.

Utwór zyskał popularność niezależną od filmu. Wszedł między innymi do repertuaru studniówkowego, w którym zaczął konkurować z polonezem Michała Kleofasa Ogińskiego „Pożegnanie Ojczyzny”.

Powstanie Kilar skomponował „Poloneza” przed rozpoczęciem właściwych zdjęć do filmu. Wajda prowadził wówczas dopiero zdjęcia próbne; nie było jeszcze wiadomo, jak zagrają aktorzy ani gdzie i w jaki sposób będą realizowane zdjęcia. Kompozytor przesłał reżyserowi płytę zawierającą utwory nagrane przez orkiestrę symfoniczną Polskiego Radia w Katowicach, w tym „Poloneza”, oraz list, w którym proponował, aby muzyka posłużyła Wajdzie jako wskazówka przy realizacji filmu. Wajda wspominał później, że otrzymana kompozycja pomogła mu określić charakter planowanego dzieła.

Kilar uważał napisanie poloneza do ekranizacji narodowej epopei za szczególne wyzwanie. W jego ujęciu utwór miał wyrażać polskość, szlacheckość i sprawy narodowe. Jak podano w tekście PAP, napisanie motywu zajęło Kilarowi tydzień – tyle, ile zwykle poświęcał na napisanie muzyki do całego filmu.

Muzyka i wykorzystanie w filmie Dzieło Kilara jest przeznaczoną na orkiestrę stylizacją poloneza i przykładem muzyki filmowej. Jego melodia pojawia się przed finałem filmu w scenie śmierci Jacka Soplicy. Temat intonuje wówczas klarnet przy akompaniamencie instrumentów smyczkowych. W finale filmu utwór brzmi w pełnej postaci; kolejno eksponowane są w nim obój, flet i trąbka.

Odwołując się do analizy Izabeli Żukowskiej, Agata Kucharska-Babuła zwróciła uwagę na niejednoznaczny status muzyki w sekwencji prowadzącej do finału. Temat wykonywany przez Jankiela na cymbałach przejmuje orkiestra jako ilustrację spoza kadru, po czym muzyka towarzyszy tańczącym bohaterom; w interpretacji badaczek widoczny taniec sugeruje muzykę z kadru, natomiast niewidoczne wykonanie orkiestrowe – ilustrację spoza niego.

Recenzent muzyki filmowej Jonathan Broxton określił utwór jako rozbudowaną, neoklasyczną stylizację poloneza. Pisał, że bez znajomości jego kontekstu mógłby uznać kompozycję za utwór koncertowy pochodzący z XVIII-wiecznego Wiednia.

Nagranie i wydanie

Nagranie zamieszczone na albumie ze ścieżką dźwiękową wykonała Wielka Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia w Katowicach pod dyrekcją Antoniego Wita. Jako orkiestratorów muzyki wymieniono Kilara i Tadeusza Czechaka, a jako producenta albumu – Kilara. Nagranie „Poloneza”, trwające 4 minuty i 41 sekund, zamieszczono jako piętnastą pozycję albumu Pan Tadeusz, wydanego w 1999 przez Pomaton EMI.

Odbiór i znaczenie W grudniu 1999 w serwisie Onet opublikowano recenzję albumu, w której „Polonez”, „Świątynię dumania” i „Rok 1812” wskazano jako przykłady romantycznego charakteru muzyki napisanej przez Kilara do filmu. Według recenzji kompozytor za pomocą tych utworów przywołał obrazy szlacheckiego świata i niepodległościowych zrywów. Broxton ocenił, że „Polonez” może być najlepszym utworem Kilara, jaki do tego czasu słyszał.

Po premierze filmu utwór zaczął funkcjonować niezależnie od pierwotnego kontekstu. Stał się często wybieranym utworem do poloneza otwierającego studniówki; wykonywano go w tej roli obok „Pożegnania Ojczyzny” Ogińskiego, wcześniej szczególnie rozpowszechnionego na szkolnych balach.

Przypisy

Linki zewnętrzne

Kategoria:Dzieła Wojciecha Kilara Kategoria:Muzyka filmowa Kategoria:Pan Tadeusz