Franciszek Żółkoś

Franciszek Żółkoś ps. „Ogień” (ur. 18 lipca 1901 w Chrząstówce w powiecie jasielskim, zm. 1 sierpnia 1980) – polski żołnierz, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, członek Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej. Dowodził drużyną AK w Chrząstówce, związaną z Placówką ZWZ-AK Tarnowiec „Turkawka”. Organizował magazyn broni Obwodu AK Jasło w Chrząstówce-Dębinie. Podczas akcji „Burza” służył w kompanii dowodzonej przez por. Władysława Dąbka ps. „Łado”, pełniąc funkcję podoficera broni.

Życiorys Młodość i okres międzywojenny Urodził się w 1901 roku w Chrząstówce jako syn Józefa. Pod koniec I wojny światowej został wysłany na front. Po rozbrojeniu jego oddziału dostał się do niewoli i trafił do obozu jenieckiego na Węgrzech. W 1920 roku uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej.

W okresie międzywojennym przez trzy lata przebywał we Francji, gdzie pracował jako górnik. Po powrocie do rodzinnej Chrząstówki dokupił ziemię i wybudował dom. W 1937 roku rozpoczął pracę w fabryce prochu Gamrat.

Działalność konspiracyjna W okresie okupacji niemieckiej został członkiem ZWZ, a następnie Armii Krajowej, przyjmując pseudonim „Ogień”. Zorganizował w Chrząstówce drużynę konspiracyjną, której został dowódcą. Zaprzysiągł do ZWZ-AK około dwudziestu osób. Organizacja AK w Chrząstówce liczyła 18 członków.

Z działalnością grupy związany był patrol dywersyjny „Młodych”. Został utworzony w 1942 roku z inicjatywy Żółkosia, a jego dowódcą został Józef Twaróg ps. „Sęp”. W skład patrolu wchodzili także Tadeusz Dubiel ps. „Sosna”, Władysław Dubiel ps. „Władek”, Tadeusz Jucha ps. „Dąb”, Eugeniusz Szerląg ps. „Strzała” i Franciszek Wójcik ps. „Gawron”.

Magazyn broni w Chrząstówce W 1943 roku Jan Betlej ps. „Rafałek” zaproponował Żółkosiowi zorganizowanie tajnego magazynu broni. Następnie w Szebniach przedstawił go dowódcy Placówki AK Tarnowiec „Turkawka”, Władysławowi Dąbkowi. Żółkoś zdecydował się urządzić magazyn we własnym gospodarstwie w przysiółku Dębina.

Skrytkę wykonano pod klepiskiem stodoły. W jej budowie uczestniczył Paweł Puchała ps. „Dębina”. O przedsięwzięciu wiedzieli również żona Żółkosia Wiktoria z Pomprowiczów ps. „Wikła” oraz jego szwagier Jakub Pomprowicz z Moderówki. Po ukończeniu magazyn oglądali Jan Betlej ps. „Rafałek”, komendant Obwodu AK Jasło Józef Modrzejewski ps. „Lis” oraz Władysław Dąbek.

Magazyn został przeznaczony na potrzeby całego Obwodu AK Jasło. Dla potrzeb oddziału Władysława Dąbka zorganizowano następnie drugi magazyn u Władysława Betleja ps. „Kłoda”.

Do magazynów trafiała m.in. broń i amunicja pochodząca ze zrzutów alianckich. Wiosną 1944 roku przewieziono do Chrząstówki uzbrojenie pochodzące ze zrzutu przeprowadzonego w nocy z 9 na 10 kwietnia 1944 roku w rejonie Bieździadki, przy lesie warzyckim.

Kontakty konspiracyjne w Moderówce Żółkoś uczestniczył również w konspiracyjnych spotkaniach odbywających się w punkcie kontaktowym w lokalu określanym jako „Gasthaus” w Moderówce. Spotykali się tam m.in. Władysław Dąbek ps. „Łado”, Stanisław Pomprowicz ps. „Student”, Roman Bochenek ps. „Chmura”, Stanisław Bożek ps. „Bosta”, Gerard Dołęga ps. „Jerzy” i Mieczysław Bińkowicz ps. „Żurnal”.

Akcja „Burza” Latem 1944 roku Żółkoś uczestniczył w przygotowywaniu uzbrojenia dla oddziałów AK przystępujących do akcji „Burza”. Broń zgromadzoną w Chrząstówce wydawano i przewożono do oddziałów działających w rejonie Tarnowca i Dobrucowej.

Po mobilizacji zarządzonej w sierpniu 1944 roku wszedł w skład kompanii dowodzonej przez por. Władysława Dąbka ps. „Łado”, należącej do II batalionu odtwarzanego 5 Pułku Strzelców Podhalańskich AK. Pełnił funkcję podoficera broni. Według opracowania Wiesława Hapa uczestniczył podczas akcji „Burza” w kilku potyczkach.

Po stopniowej demobilizacji oddziału pozostawał związany z kompanią Dąbka. Po ofensywie sowieckiej i rozwiązaniu Armii Krajowej w styczniu 1945 roku powrócił do domu. W źródłach występuje wówczas jako plutonowy „Ogień”.

Represje powojenne Po wojnie był represjonowany przez komunistyczny aparat bezpieczeństwa w związku z działalnością w Armii Krajowej. W 1950 roku został aresztowany i był więziony m.in. na zamku w Rzeszowie.

Źródła różnią się w opisie wymierzonej mu kary. Według Wiesława Hapa został skazany na 10 lat więzienia, a następnie na mocy amnestii karę zmieniono na dwa lata pracy w kopalni węgla. Stanisław Pomprowicz podawał natomiast, że Żółkoś został skazany na dwa i pół roku.

Po odzyskaniu wolności pracował na roli. Był również współzałożycielem spółdzielni spożywczej w Chrząstówce.

Zmarł w 1980 roku.

Wspomnienia Żółkoś pozostawił relacje dotyczące swojej działalności konspiracyjnej. Stanisław Pomprowicz wykorzystał w opracowaniu historii Placówki „Turkawka” maszynopis Franciszka Żółkosia Pamiętnik z okresu okupacji hitlerowskiej, sporządzony w Bajdach w 1963 roku.

Zofia Macek wykorzystała również jego wspomnienia, publikując fragmenty relacji dotyczącej m.in. budowy i funkcjonowania magazynu broni w Chrząstówce.

Odznaczenia Krzyż Partyzancki Medal Zwycięstwa i Wolności 1945

Zobacz też Placówka ZWZ-AK Tarnowiec „Turkawka” Władysław Dąbek Roman Bochenek Stanisław Pomprowicz

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Chrząstówka – Gmina Jasło Placówka AK „Turkawka” – Gmina Tarnowiec

Kategoria:Żołnierze Armii Krajowej Kategoria:Członkowie Związku Walki Zbrojnej Kategoria:Uczestnicy akcji „Burza” Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-bolszewickiej (strona polska) Kategoria:Polskie ofiary represji stalinowskich Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Partyzanckim Kategoria:Odznaczeni Medalem Zwycięstwa i Wolności 1945 Kategoria:Urodzeni w 1901 Kategoria:Zmarli w 1980