Nils-Aslak Valkeapää (ur. 23 marca 1943 w Enontekiö, zm. 26 listopada 2001 w Espoo) – saamski multimedialny artysta, pisarz, kompozytor, ilustrator, malarz, wykonawca joiku, angażujący się także politycznie. Jest twórcą narodowego joiku Sámiid eatnan duoddariid, a za swój zbiór poezji Beaivi, áhčážan () otrzymał jako pierwszy Saam Nagrodę Literacką Rady Nordyckiej w 1991 roku. W społeczności saamskiej znany jest pod imieniem Áillohaš.
Życiorys Nils-Aslak Valkeapää urodził się 23 marca 1943 w Ádjagorsa (fin. Aatsakorsa) w północnej Finlandii. Jego matka, Susanna Valkeapää (1910–1992) z domu Bals, pochodziła z norweskiej części Sápmi – urodziła się w Kautokeino, a jej rodzina wypasała latem renifery na wyspie Uløya w Troms. Jego ojciec, Reineier Valkeapää (1906-1986) zajmował się wypasem reniferów w fińskiej części Sápmi, w rejonie Kaaresuvanto. Valkeapää miał dwójkę starszego rodzeństwa – o cztery lata starszego brata Juhán i o dziesięć lat starszą siostrę Elle-Márjá, która wyszła za mąż i wyprowadziła się, kiedy Áillohaš miał 9 lat. Jego rodzina zajmowała się , jednak artysta nie dołączył do rodzinnego biznesu, ponieważ nie chciał zabijać zwierząt.
W roku 1960 rozpoczął naukę w – szkole kształcącej przyszłą kadrę nauczycielską i przeprowadził się wraz z rodziną do Beattet (fin. Pättikkä). Ukończył studia w 1966 jako nauczyciel szkoły podstawowej ze specjalizacją w muzyce i wychowaniu fizycznym. Wybrał tą ścieżkę edukacji, ponieważ była to dla niego jedyna możliwość aby uzyskać wykształcenie w interesujących go dziedzinach, m.in. literatury i muzyki. mały|12-letni Nils-Aslak Valkeapää (1955) Kiedy jego matka zaczęła podupadać na zdrowiu przeprowadził na stałe do w północnej Norwegii. W 1993 z okazji 50 urodzin otrzymał od gminy Storfjord działkę przy fiordzie. Jeszcze zanim zbudował tam dom spędzał tam wiele czasu. 26 lutego 1996, wracając do domu po oddaniu manuskryptu i ilustracji do książki jus gazzebiehtár bohkosivččiiI, został poważnie ranny w wypadku drogowym. Udało mu się ponownie wrócić do sprawności fizycznej, jednak to wydarzenie mocno wpłynęło na jego życie. Po wypadku zrealizował jedno ze swoich marzeń i ukończył budowę domu nad fiordem, który nazwał Lássagámmi. Nazwa odzwierciedla położenie i wygląd budynku.
W 2001 otrzymał norweskie obywatelstwo. W listopadzie tego samego roku wybrał się do Japonii w celu wzięcia udziału w poetyckim spektaklu łączącego poetów z Finlandii i Japonii. W długiej podróży towarzyszył mu przyjaciel Junichiro Okura, mieszkający w Helsinkach. W czasie podróży powrotnej Valkeapää rozchorował się i zmarł w domu swojego przyjaciela, w Espoo, 26 listopada 2001. mały|Jesienny krajobraz gminy, z której pochodzi Valkeapää W 2004 została założona fundacja Lássagámmi, która opiekuje się domem artysty i dba o zachowanie jego dorobku. Właścicielem fundacji jest . mały|Zdjęcie stada reniferów w Čáhkáljávri (Enontekiö) wykonane przez Valkeapää (1964) Twórczość
Muzyka Kiedy Valkeapää był dzieckiem, joikowanie było zakazane. Joikować uczyli go młodzi dorośli z rodziny Buljo i utalentowany wykonawca joiku Duvva. Áillohašowi udało się na nowo spopularyzować joikowanie, w czasie, kiedy sztuka ta była bliska wymarcia. W 1968 wydał swój debiutancki album (Joiki) w którym pojawia się zarówno tradycyjny joik, jak i połączenie joiku z muzyką.
mały|Matka artysty, Susanna Valkeapää z d. Bals w Beattet (1969) W 1978 wydał kolejny album (Górskie płaskowyże Sápmi), który jest połączeniem joiku i jazzu. Tytułowy utwór opisuje krainę Sápmi zamieszkiwaną przez Saamów i szybko zdobył popularność pośród saamskiej społeczności, która nazywała go drugim hymnem narodowym. Podczas 22. Saamskiej Konferencji w 2022 został oficjalnie uznany za narodowy joik – jeden z symboli narodowych Saamów. Istnieją dwa alternatywne teksty do tego utworu, pierwszy ma pięć zwrotek i został napisany w 1978, a drugi został napisany przez artystę w 1996 i ma siedem zwrotek. zdecydowała o wybraniu dłuższej wersji i przetłumaczyła ją z oryginalnego języka północnosaamskiego na inne języki saamskie.
Áillohaš jest także współautorem muzyki do filmu Tropiciel z 1987, który otrzymał nominację do Oscara w kategorii najlepszy film nieanglojęzyczny (w filmie zagrał także rolę Siidaisit).
W 1993 wydał album Goase dušše (Symfonia ptaków), w którym odgłosy natury są połączone ze sobą w taki sposób, jakby pochodziły z muzycznych instrumentów. W tym samym roku otrzymał za niego nagrodę Prix Italia.
W 1994 otworzył Zimowe Igrzyska Olimpijskie w Lillehammer powitalnym joikiem. W związku z tym wydarzeniem wydał swój ostatni album Dalveleaikkat (Zimowe Igrzyska), przy którym współpracował z Johanem Andersem Bærem. Literatura mały|Wybrzeże niedaleko Skibotn, miejscowości, w której Valkeapää mieszkał pod koniec swojego życia. Pierwszą wydaną książką autorstwa Valkeapää był pamflet Terveisiä Lapista (Pozdrowienia z Laponii) wydany w 1971. Opisuje w nim filozofię życia prymitywnych ludzi i przedstawia naturę jako jej centralny punkt. W książce autor podejmuje temat niesprawiedliwego traktowania Saamów i ekologicznej katastrofy.
W 1985 wydał Ruoktu Váimmus (Ścieżki wiatru) – zbiór wydanych wcześniej tomików poezji tworzących trylogię. Wiersze pokazują balans pomiędzy naturą a ludźmi. Trylogię otwiera wiersz pt. „Mu Ruoktu lea mu Váimmus” („Mój dom jest w moim sercu”). Tematem utworu jest doświadczenie kolonializmu przez ludy tubylcze na całym świecie i ich bezsilności w walce o prawo do swojej ziemi. Valkeapää wszystkie swoje tomiki poezji publikował w języku północnosaamskim. mały|Symbol słońca z okładki książki Beaivi, áhcázan (Słońce, mój ojciec). W 1988 wydał swój zbiór poezji (Słońce, mój ojciec). W 1991 książka została przetłumaczona na język norweski i otrzymała Nagrodę Literacką Rady Nordyckiej. Kontynuacją dzieła jest wydana w 2001 książka Eanni eannážan (Ziemia, moja matka).
Sztuki wizualne Áillohaš sam ilustrował swoje wydania poezji, wzbogacając je o wiele rysunków, malunków i fotografii. Jego obrazy często przedstawiają postacie z . Większość z nich artysta przekazał gminie Kautokeino, gdy przestały się mieścić w jego domu. Tworzył także drewniane rzeźby, które stały się częścią wyposażenia jego domu.
Teatr mały|Nils-Aslak Valkeapää (1988) Jedyną sztuką teatralną napisaną przez Valkeapää jest Ridn'oaivi ja Nieguid oaidni (Szronowłosy i Widzący Sny). Jej struktura bazuje na tradycyjnym japońskim gatunku teatru Nō, gdzie starsza postać przekazuje swoją wiedzę młodszemu bohaterowi. Rolę shite (duchowej postaci lub posłańca Boga) odgrywa Ridn'oaivi (Szronowłosy), który wie, że ludzie mogą osiągnąć większą harmonię z naturą. Rolę waki (ludzkiego odpowiednika shite) pełni młody Saam, który jesienną nocą samotnie przemierzająca tundrę ze swoim stadem reniferów. Sztuka została po raz pierwszy wystawiona w Japonii w 1995, a w oryginale, w języku północnosaamskim została po raz pierwszy wystawiona w w 2007.
Áillohaš zagrał także rolę Siiddaisit (lidera , czyli lokalnej społeczności Saamów zajmujących się pasterstwem reniferów) w nominowanym do Oscara filmie Tropiciel z 1987 (do którego skomponował także część muzyki). W serialu telewizyjnym Solens sønn og månens datter (Syn słońca i córka księżyca) z 1993 zagrał rolę szamana.
Polityczne zaangażowanie Po konferencji sztokholmskiej ONZ z 1972, Valkeapää zdecydował się na zaangażowanie w globalną politykę dotyczącą ludności rdzennej. W 1973 został członkiem Saamskiego Parlamentu Finlandii na lata 1973-1975 i pełnił funkcję wiceprzewodniczącego w komitecie wykonawczym, a w latach 1974-1975 był także wiceprzewodniczącym parlamentu. Był również członkiem Wydziału Edukacji i Kultury w latach 1974-1975 i 1978-1981, a także Wydziału ds. Źródeł Utrzymania w latach 1976-1977.
W latach 1978-1981 był członkiem .
W swoim przemówieniu z 1991 po otrzymaniu Nagrody Literackiej Rady Nordyckiej za swój zbiór wierszy (Słońce, mój ojciec) zaapelował o uwzględnienie reprezentacji Saamów w Radzie Nordyckiej i zwrócił uwagę brak uznania ich praw w państwach nordyckich.
Przypisy
Linki zewnętrzne Kolekcja zdjęć autorstwa Nils-Aslak Valkeapää, digitaltmuseum.no Fundacja Lásságámmi, lassagammi.no Kategoria:Artyści multimedialni Kategoria:Saamowie Kategoria:Urodzeni w 1943 Kategoria:Zmarli w 2001 Kategoria:Lapońscy pisarze Kategoria:Laureaci nagrody literackiej Rady Nordyckiej