John Brown (1735–1788)

John Brown (ur. 1735 lub 1736 w parafii Bunkle w Berwickshire, zm. 7 października 1788 w Londynie) – szkocki lekarz, twórca doktryny medycznej nazwanej od jego nazwiska brownizmem. Wyłożył ją po łacinie w dziele (1780, pełne wydanie 1784), sprowadzając wszystkie choroby ogólne, czyli obejmujące cały organizm, do jednej przyczyny: nieprawidłowego poziomu pobudzenia organizmu przez bodźce zewnętrzne.

Nigdy nie uzyskał stanowiska na uniwersytecie w Edynburgu i wykładał prywatnie, w otwartej opozycji wobec tamtejszej szkoły medycznej i swojego dawnego protektora Williama Cullena. Za długi trafił w Edynburgu do więzienia, gdzie dokończył rozpoczęty kurs wykładów. Zmarł w Londynie, dokąd przeniósł się dwa lata wcześniej. Jego doktryna, w ojczyźnie przyjęta chłodno, zyskała na przełomie XVIII i XIX wieku rozgłos w Europie kontynentalnej, zwłaszcza w niemieckim obszarze językowym i we Włoszech.

Życiorys

Pochodzenie i nauka

Data i miejsce urodzenia Browna nie są pewne. Jego syn i biograf, William Cullen Brown, pisał, że ojciec przyszedł na świat „pod koniec 1735 albo na początku 1736 roku”, we wsi Lintlaws albo Preston w parafii Bunkle w hrabstwie Berwick. , autor wcześniejszego życiorysu (1795), powoływał się na relację Watta, rektora szkoły w Dumfries, według której Brown urodził się w 1735 albo 1736 roku. Nowsze opracowania podają zamiast daty urodzenia datę chrztu: podaje, że Brown został ochrzczony 17 maja 1735 roku w kościele parafialnym w Bunkle. Rodzice byli ludźmi ubogimi i należeli do secesjonistów, odłamu, który wystąpił z Kościoła Szkocji. Starsze relacje nie podają zawodu ojca, a syn Browna przypuszczał jedynie, że dziadek nie zajmował pozycji wyższej niż wyrobnik. Nowszy biogram w podaje natomiast, że ojcem Browna był Archibald Brown, tkacz z Lintlaws. Ojciec zmarł, gdy chłopiec miał około pięciu lat, a matka wyszła powtórnie za mąż za tkacza.

Naukę zaczął u wiejskiej nauczycielki, a następnie uczęszczał do szkoły w Duns (wówczas Dunse), gdzie uczył go Cruickshank, nauczyciel ceniony za erudycję. Przed ukończeniem dziesiątego roku życia był najlepszym uczniem w szkole. Mniej więcej w tym czasie ubóstwo rodziny przerwało jego naukę: oddano go do warsztatu tkackiego, w relacji syna zaś „skazano na poniżające życie tkacza”. Epizod trwał krótko, bo Cruickshank zaproponował rodzicom dalsze uczenie chłopca bezpłatnie, a około trzynastego roku życia oświadczył im, że nie ma go czego więcej uczyć, i zatrudnił go w szkole jako młodszego nauczyciela. W tym samym mniej więcej czasie Brown zerwał ze wspólnotą religijną rodziców: wysłuchał kazania w świątyni Kościoła Szkocji, a wezwany przed zgromadzenie secesjonistów, zamiast przyjąć upomnienie, wystąpił z niej.

Edynburg: teologia i medycyna

Mając osiemnaście lat, przyjął posadę guwernera, która okazała się uciążliwa, i wyjechał do Edynburga. Utrzymywał się tam z prywatnych lekcji łaciny i greki dla innych studentów, uczęszczając najpierw na wykłady filozofii, a potem do studium teologicznego, gdzie wygłosił nawet publiczne kazanie przed profesorem i innymi studentami. Ku medycynie zwrócił się po tym, jak przełożył na łacinę cudzą rozprawę inauguracyjną, czyli dysertację składaną przy ubieganiu się o stopień doktora. Według relacji syna zrobił to szybciej i lepiej, niż oczekiwano, i uznał wtedy, że odkrył własne zdolności. Opuścił potem Edynburg i spędził rok jako młodszy nauczyciel w Dunse, a po powrocie jego starania o wakującą posadę w edynburskiej szkole nie powiodły się.

Na początku roku akademickiego 1759 zwrócił się listem po łacinie do , profesora anatomii, a gdy odniosło to skutek, także do pozostałych profesorów, którzy przyznali mu bezpłatny wstęp na wykłady. Studia medyczne zaczął w wieku dwudziestu trzech lub dwudziestu czterech lat. Po kilku latach porzucił nauczanie języków na rzecz przygotowywania kandydatów do egzaminów prowadzonych po łacinie oraz pisania i tłumaczenia rozpraw inauguracyjnych. 2 maja 1761 roku został członkiem , studenckiego towarzystwa naukowego. Około 1765 roku otworzył pensjonat dla studentów i ożenił się z córką edynburskiego mieszczanina nazwiskiem Lamond.

W kręgu Cullena

Do domu Williama Cullena, czołowego wówczas przedstawiciela edynburskiej szkoły medycznej, Brown trafił najpierw jako nauczyciel jego dzieci. Jego biegłość w łacinie okazała się dla Cullena cenna: profesor korespondował po łacinie z uczonymi całej Europy, a Brown, według relacji syna, pełnił przy nim funkcję łacińskiego sekretarza. Wersję tę odrzucał , biograf Cullena. Jego zdaniem opowieść o łacińskim sekretarzu była w całości wymysłem, a Cullen zatrudnił Browna wyłącznie jako nauczyciela pomagającego jego dzieciom w lekcjach łaciny. Cullen powierzał mu też wieczorne powtarzanie i objaśnianie porannego wykładu, udostępniając w tym celu własny rękopis. Brown z przywiązania do protektora nadał najstarszemu synowi imiona William Cullen.

W kolejnych latach doszło między nimi do zerwania. Brown przygotowywał się do objęcia katedry anatomii w jednej z powstających uczelni amerykańskich. O obsadzie katedry decydował Cullen, a ten miał go od wyjazdu odwieść, obiecując poparcie przy najbliższej wolnej katedrze w Edynburgu. Według syna Brown zgłosił w efekcie swoją kandydaturę w 1776 roku. Thomson zaprzeczył, by Cullen kiedykolwiek go do tego zachęcał, i powoływał się na akta rady miejskiej, z których miało wynikać, że Brown w ogóle nie znalazł się wśród kandydatów. Gdy Brown przedłożył mu pierwszy szkic , Cullen zorientował się, że dawny uczeń nie jest już jego zwolennikiem. Zerwanie przypieczętowała odmowa przyjęcia Browna do towarzystwa wydającego edynburskie rozprawy medyczne, z którego wyrosło późniejsze . Charles Creighton datował ten epizod na 1778 rok. Zdaniem syna Cullen odradzał Brownowi kandydowanie, a gdy Brown nie ustąpił, doprowadził do odrzucenia jego kandydatury głosami większości.

Na kształt powstającej doktryny wpłynęła własna choroba Browna. Pierwszego ataku podagry doznał w wieku trzydziestu pięciu lat, po kilku miesiącach obfitego jedzenia i picia, i leczył się wtedy ścisłą wstrzemięźliwością. Gdy i przy drugim ataku nie przyniosła ona ulgi, uznał, że przyczyną dolegliwości jest nie nadmiar sił, lecz osłabienie organizmu, i wrócił do diety mięsnej, wina i opium. Guenter B. Risse zwracał uwagę, że Brown miał niewielkie doświadczenie kliniczne, a własne cierpienie potraktował jako empiryczne potwierdzenie swoich uproszczonych tez o chorobie i leczeniu.

Syn Browna i Charles Creighton odmiennie przedstawiali zerwanie z Cullenem. Życiorys pióra syna przedstawia Cullena jako protektora, który świadomie zawiódł zaufanie. Creighton w przypisywał niepowodzenia w znacznej mierze samemu Brownowi: jego zdaniem Brownowi zdarzało się nieświadomie stawiać szanowanych kolegów w sytuacji bez wyjścia, obracał się głównie wśród wielbicieli i nie zabiegał o względy ludzi wpływowych.

Wykłady prywatne i doktorat

Po zerwaniu z Cullenem Brown zaczął wykładać na własny rachunek, po łacinie, posługując się rękopisem jako podręcznikiem. Zachowane reguły jego kursu przewidywały opłatę czterech gwinei miesięcznie. Przy dwóch słuchaczach kurs obejmował szesnaście lekcji w miesiącu, przy co najmniej trzech – dziewiętnaście. Słuchaczy nigdy nie było wielu. Brown był prezesem Royal Medical Society w 1776 i ponownie w 1780 roku. Towarzystwo wybierało naraz kilku prezesów, starszych i młodszych, a Brown jako prezes starszy niemal nie angażował się w swoje obowiązki: w 1780 roku przewodniczył tylko jednemu posiedzeniu, resztę spraw zostawiając prezesom młodszym. W styczniu 1781 roku towarzystwo powołało komisję, która miała odzyskać od niego składki studenckie zebrane w czasie prezesury.

O stopień doktora medycyny nie zabiegał przez lata, a po zerwaniu z Cullenem uzyskanie go w Edynburgu przestało być możliwe. Zwrócił się więc listownie do uniwersytetu w St Andrews i po osobistym stawieniu się i zdaniu egzaminu otrzymał dyplom datowany 21 września 1779 roku. Michael Barfoot pokazał, że prywatne nauczanie Browna było w Edynburgu w latach osiemdziesiątych XVIII wieku rzeczywistą alternatywą dla kursu uniwersyteckiego.

Elementa medicinae

mały|Karta tytułowa angielskiego przekładu ze zbiorów |alt=Karta tytułowa osiemnastowiecznego druku z tytułem „The Elements of Medicine” Pierwsza część ukazała się po łacinie w Edynburgu w 1780 roku. Brown ogłosił dzieło pod zlatynizowaną postacią nazwiska (na karcie tytułowej, w dopełniaczu: ). Stąd wzięła się angielska nazwa doktryny . Według syna publikacja ściągnęła na autora represje: jego słuchaczy pytano o nią na egzaminach, wskutek czego sala wykładowa pustoszała, a dochody z wykładów niemal zanikły. Niezależnie od relacji syna wydział lekarski zabronił oficjalnego przedstawiania tez Browna w rozprawach inauguracyjnych, wskutek czego Brown musiał zabrać trzynastu swoich uczniów do Aberdeen, by tam uzyskali stopnie.

W 1785 roku założył w Edynburgu lożę wolnomularską Roman Eagle, której członkowie zobowiązali się prowadzić obrady po łacinie, aby przeciwdziałać zanikowi znajomości łaciny i literatury rzymskiej.

Browniści w Royal Medical Society

W sporze, który rozgorzał w towarzystwie w latach 1783–1784, sam Brown trzymał się już na uboczu. Jego zwolennicy uczynili z Royal Medical Society scenę otwartego konfliktu z uczniami Cullena. Od stycznia 1783 roku edynburski „”, wydawany przez Campbella Denovana, sympatyka i przyjaciela Browna, drukował relacje z posiedzeń towarzystwa, przedstawiające przebieg debat z perspektywy brownistów, czyli zwolenników Browna. Kierownictwo, w większości złożone ze zwolenników Cullena, uznało to za naruszenie poufności obrad: wykluczyło studenta podejrzanego o przeciek, zagroziło wykluczeniem każdemu, kto przekaże prasie informacje o posiedzeniach, a następnie przewagą czternastu głosów postanowiło pozwać wydawcę. Proces skończył się porażką towarzystwa. Sędzia oddalił powództwo 8 lipca 1783 roku, a rozpatrując apelację, uznał, że ogłaszanie drukiem debat towarzystwa powołanego do swobodnych badań naukowych jest zgodne z prawem. Ostatni wniosek towarzystwa o ponowne rozpatrzenie sprawy odrzucił 15 lipca 1784 roku , najwyższy szkocki sąd cywilny. Denovan wygrał, ale koszty procesu doprowadziły go na skraj bankructwa i przyspieszyły upadek gazety.

Długi, Londyn i śmierć

Kłopoty majątkowe towarzyszyły Brownowi od lat sześćdziesiątych XVIII wieku, gdy musiał zawrzeć układ z wierzycielami. W Edynburgu został osadzony w więzieniu za długi i prowadził rozpoczęty kurs wykładów w miejscu odosobnienia. Wsparł go wtedy anonimowy datek w wysokości stu funtów.

W 1786 roku, mając pięćdziesiąt lat, wyjechał do Londynu wraz z żoną i ośmiorgiem dzieci. Zamieszkał przy Golden Square i poprowadził trzy kursy wykładów w gospodzie Devil Tavern. Bywali u niego ludzie pióra, wśród nich . Miał też otrzymać zaproszenie Fryderyka II do osiedlenia się na dworze w Berlinie, ale oferta z nieznanych powodów nie doszła do skutku. W 1787 roku ogłosił anonimowo angielski zarys swojej doktryny, , pisząc o sobie w trzeciej osobie. Do autorstwa przyznał się dopiero w wydaniu własnego przekładu . Tłumaczenie ukończył w dwadzieścia jeden dni, a prawa do pierwszego wydania sprzedał wydawcy . Za pierwsze wydanie otrzymał ostatecznie nie więcej niż siedemdziesiąt funtów. W Londynie ponownie trafił do więzienia za długi, tym razem do , z powodu należności za meble kupione na kredyt. Mimo kłopotów finansowych odmówił firmowania własnym nazwiskiem opatentowanego specyfiku, choć proponowano mu udział w zyskach.

W ostatnich miesiącach jego sytuacja się poprawiła: Brown został prywatnym lekarzem kilku zamożnych rodzin, a z księgarzem umówił się na pięćset funtów za prawa do przygotowywanego traktatu o podagrze. Zmarł 7 października 1788 roku, dzień po rozpoczęciu kolejnego kursu wykładów, po ataku, który ówczesne relacje określały jako apopleksję. Pochowano go przy kościele St James’s na Piccadilly.