Wyznania (fr. Les Confessions) – autobiograficzne dzieło francuskojęzycznego pisarza i filozofa oświecenia Jeana-Jacques'a Rousseau, uznawane za jedną z pierwszych nowożytnych autobiografii w .

Kontekst Wyznania należą do tzw. tryptyku autobiograficznego Rousseau (wraz z i , w których opisuje on i analizuje swoje życie. Są jednym z podstawowych źródeł do poznania jego biografii, zarazem jednak były literackim sposobem kształtowania własnego wizerunku.

Rousseau rozpoczął pracę nad Wyznaniami prawdopodobnie w 1764 roku, w okresie prześladowań, jakie spotkały go po potępieniu Emila i Umowy społecznej przez władze Francji i Genewy. Wyznania miały stanowić jego osobistą obronę i rozrachunek z własnym życiem. Choć całość dzieła ukazała się drukiem dopiero po śmierci autora, Rousseau odczytywał publicznie fragmenty rękopisu w paryskich salonach, wzbudzając zainteresowanie i kontrowersje jeszcze za życia.

Kompozycja i treść thumb|Rousseau i Panna Galley zrywają wiśnie. Przedstawiona w Wyznaniach scena flirtu (ks. 4) była wielokrotnie przestawiana w dziełąch malarskich (Camille Roqueplan, olej na półtnie, 1840). Utwór dzieli się na dwanaście ksiąg, różnej długości i opisuje pierwsze 53 lata życia autora. Księga I opisuje dzieciństwo autora w Genewie, aż do jego opuszczenia miasta (1728). Księgi 2-4 dotyczą jego lat wędrówki, aż do 1732, w tym spotkanie Madame de Warens, konwersję na katolicyzm oraz pobyt w Turynie. Księgi 5-6 opisują lata związku z Madame de Warrens, zerwanie z nią i wyjazd do Paryża. Część druga dzieła obejmuje księgi: 7-12, dotyczące lat 1741-1765. W księdze 7 opisuje początki życia w Paryżu. Księga 8 odnosi się do pierwszego publicznego sukcesu: opery Le Devin du Village (1752), wejście w krąg oświeceniowych filozofów i encyklopedystów i kolejne sukcesy literackie. W księdze 9 Rousseau opisuje wyjazd z Paryża i udanie się do pustelni, poznanie Madame d’Épinay oraz zerwanie z Diderotem. Księga 10 opisuje jego życie w Montlouis pod opieką księstwa Luksemburg. Księga 11 opisuje konfklikty i prześladowania jakie spotkały autora po publikacji Emila i Umowy społecznej. W końcowej, 12 księdze, Rousseau opisuje wyjazd do Anglii i spotkanie z Davidem Humem. Istnieją pewne poszlaki wskazujące, że Rousseau planował napisać część III. Po powrocie do Paryża w 1770 Rousseau znalazł się pod opieką księcia Conti i niebezpieczeństwo procesu i prześladowań zmalało, a Rousseau nie kontynował prac nad Wyznaniami.

Opis własnej osoby, zarówno wyglądu, jak i życia wewnętrznego, jest bardzo szczegółowy. Autor analizuje swoje zasady moralne, motywacje, życie emocjonalne, cnoty i ułomności. Rousseau opisuje swoje życie, deklarując całkowitą otwartość i szczerość, co robiło na współczesnych czytelnikach ogromne wrażenie. Nie unikał tematów wstydliwych czy kompromitujących, takich jak drobne kradzieże, relacja z wieloletnią towarzyszką Thérèse Levasseur czy oddanie do sierocińca kolejnych dzieci z tego związku. Szczególnie szokujące były fragmenty dotyczące życia seksualnego, jego i jego otoczenia. Rousseau opisuje w sposób naturalistyczny i bez moralizowania akty masturbacji, , homoseksualizm, skłonności masochistyczne. Z tego powodu, aż do XX w., uznawano tę książkę za niemoralną, bezwstydną, wstrętną i szkodliwą. Autor deklarował we wstępie, że pragnie przedstawić się czytelnikowi „w całej prawdzie natury”, twierdząc, że żaden człowiek nie odważył się dotąd na tak pełne odsłonięcie samego siebie.

Wyznania i filozofia Wyznania należą do narracyjnej części twórczości Rousseau, są jednak ściśle związane z całością jego myśli, w szczególności z problematyką natury (czym jest? jak kształtuje człowieka?) czy źródeł kultury i społeczeństwa. Wyznania przedstawiają napięcie pomiędzy jednostką (wywodzącą się z natury) i społeczeństwem (jego instytucjami i wymogami). Uspołecznienie wymaga też od jednostki poddanie się społecznym wymogom moralnym (dalekim od cnót naturalnych). Epoka, w której żyje autor, oddaliła się daleko od stanu natury, stąd też powszechne są niegodziwość i zepsucie jakie niesie cywilizacja i alienacja jednostki.

Recepcja i znaczenie Wyznania miały ogromny oddźwięk literacki. Ich wpływ można znaleźć u pisarzy zarówno współczesnych jak i późniejszych (szczególnie w literaturze romantycznej, autobiograficznej i psychologicznej). Utwór ten jest powszechnie uznawany za dzieło przełomowe dla rozwoju nowożytnej autobiografii i literatury introspektywnej. Wrażliwość i obrazowość wyrażone w nich były wyraźnym zerwaniem z klasycyzmem i zapowiadają nadchodzący romantyzm. Romantyczna koncepcja jednostki, zwróconej ku naturze, zdystansowanej wobec cywilizacji i społeczeństwa, a zarazem świadomej własnej wyjątkowości i cierpienia wynikającego z niezrozumienia przez otoczenie. Dla autora istotne są nie tyle czyny jednostki, ile jej wewnętrzne, subiektywne doświadczenie (szczególnie: emocje, wspomnienia, rozterki).

Niemiecko-amerykańska psychoanalityczka Karen Horney zwróciła uwagę na Wyznania, gdy w pracy Autoanaliza podjęła próbę wyjaśnienia możliwości i ograniczeń samopoznania. W swej książce Horney uzasadniała tezę, że introspekcja, gruntowny wgląd w siebie zakłada badanie nieświadomości, co wymaga stosowania metod psychoanalizy. Z tego punktu widzenia autorka poddała krytyce introspekcję Rousseau i jego deklaracje, że pragnie „przedstawić nam niezafałszowany obraz siebie”. Ponieważ za czasów Rousseau jeszcze nie było nauki Zygmunta Freuda o nieświadomości ani narzędzi psychoanalitycznych, to „wyznania Rousseau nie są autoanalizą”. Rousseau „nie ujawnia niczego, czego sam nie byłby świadomy”. Zamiast szukać swych motywów, lęków i pragnień ukrytych w nieświadomości, Rousseau „pisze jedynie o tym, co zazwyczaj utrzymuje się w tajemnicy”. Dlatego filozof w swoich Wyznaniach chełpi się błędnie, że z całą szczerością pokazał się takim, jakim był. W rzeczywistości Rousseau znajdował się we władzy wyparcia (mechanizmu obronnego), samooszukiwał się i nie dostrzegł prawdziwych motywów własnych działań, które zostały wypchnięte do nieświadomości.

Recepcja w Polsce Od końca XVIII w. do końca Rousseau był w Polsce szeroko znany i komentowany. Kojarzony był jednak z radykalizmem rewolucji francuskiej, a jego dzieła uznawano za niebezpieczne czy niemoralne. Wyznania (czytane w j. francuskim) stały się wzorcem literatury autobiograficznej i pamiętnikarskiej. Dla pisarzy romantycznych istotna była ich szczerość, introspektywność i podkreślanie wagi emocji w życiu jednostki. Między 1831, a 1914 osłabło zainteresowanie tym autorem. Dopiero początek XX w. przyniósł nowe odczytania i falę tłumaczeń i tekstów krytycznych.

Wyznania zostały przetłumaczone na polski przez Tadeusza Boya-Żeleńskiego w latach 1915-1918.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Francuskie utwory autobiograficzne Kategoria:Dzieła Jeana-Jacques’a Rousseau Kategoria:Literatura filozoficzna XVIII wieku Kategoria:Literatura filozoficzna w języku francuskim Kategoria:Literatura oświecenia Kategoria:Utwory literackie z 1778