thumb|Alain Robert podczas wspinaczki free solo na drodze wielowyciągowej No Self Control 7a w Wąwozie Verdon, 1991.|alt=Alain Robert trzyma się ściany skalnej wysoko nad ziemią, przygotowując się do kolejnego ruchu. Nie jest przypięty do liny wspinaczkowej.
Wspinaczka free solo (również free soloing) – forma wspinaczki skalnej, w której wspinacz (zwany free soloistą) pokonuje techniczny teren bez lin i jakiegokolwiek sprzętu asekuracyjnego – może używać wyłącznie butów wspinaczkowych i magnezji (lub czekanów i raków w przypadku wspinaczki lodowej). Free soloing jest najbardziej niebezpieczną formą wspinaczki i – w przeciwieństwie do boulderingu – free soloiści wspinają się na wysokościach, na których każdy upadek może być śmiertelny. Chociaż wielu wspinaczy pokonywało free solo drogi o trudności technicznej, na której czują się bardzo komfortowo, tylko niewielka grupa wspina się free solo regularnie i na trudnościach zbliżonych do granic swoich możliwości.
Międzynarodowa rozpoznawalność niektórych wspinaczy, takich jak Alex Honnold, Alex Huber, Alain Robert i John Bachar, znacznie wzrosła dzięki ich działalności free solo, ale inni kwestionują etykę tego zjawiska i to, czy podejmowane przez nich ryzyko powinno być zachęcane i komercyjnie nagradzane. O ile „free solo” było pierwotnie terminem ze wspinaczkowego slangu, po popularności nagrodzonego Oscarem filmu Free Solo z 2018 roku, Merriam-Webster dodał ten termin do swojego słownika angielskiego we wrześniu 2019 roku.
Oprócz pokonywania jednowyciągowych i wielowyciągowych dróg wspinaczki skalnej – w tym jeszcze dłuższej wspinaczki wielkościanowej, która pojawia się w filmie Free Solo – free soloing jest uprawiany w wielu innych typach wspinaczki, w tym na przykład w dyscyplinach wspinaczki lodowej i wspinaczki mikstowej (co pokazano w filmie dokumentalnym The Alpinist z 2021 roku), a także w ustanawianiu rekordów szybkościowych na drogach wspinaczki alpejskiej (co pokazano w filmie dokumentalnym Race to the Summit z 2023 roku).
Opis Wspinaczka free solo (nazywana czasami po prostu soloingiem w Wielkiej Brytanii lub third-classingiem w USA) to taka, w której wspinacz nie używa żadnych ułatwień wspinaczkowych, ale dodatkowo nie używa żadnej formy asekuracji wspinaczkowej. Free solista może używać wyłącznie swoich butów wspinaczkowych i magnezji podczas pokonywania drogi wspinaczkowej.
Wspinaczka free solo jest szczególną formą wspinaczki klasycznej, ale różni się od głównych form wspinaczki klasycznej – wspinaczki sportowej i wspinaczki tradowej – które używają asekuracji dla bezpieczeństwa. Teoretycznie bouldering jest również wspinaczką free solo (tj. również nie używa ułatwień ani asekuracji), ale zwykle nie jest tak nazywany, z wyjątkiem przypadku boulderingu highball, gdzie upadki mogą być poważne. Najbardziej angażującymi formami free soloingu są drogi wielowyciągowe – i jeszcze dłuższe wielkościanowe – gdzie jakikolwiek odwrót jest bardzo trudny.
W wspinaczce alpejskiej termin wspinaczka solo – w odróżnieniu od wspinaczki free solo – jest używany, gdy wspinacz zabiera linę i trochę sprzętu do wspinaczki technicznej, aby pokonać trudne odcinki. Dodatkowo termin wspinaczka solo z liną jest używany dla każdego wspinacza solowego, który używa liny i pewnej formy przyrządu samoblokującego do ciągłej asekuracji na drodze; to również nie jest uważane za wspinaczkę free solo.
Wielu wczesnych wspinaczy skalnych z początku XX wieku, którzy zaczęli wspinać się klasycznie (tj. unikając jakiejkolwiek formy ułatwień), często uprawiało wspinaczkę free solo (lub wspinaczkę z autoasekuracją), ponieważ skuteczność ich asekuracji (zwykle liny wokół pasa) była minimalna. W historii wspinaczki skalnej pierwsze przejście Napes Needle przez W. P. Hasketta Smitha w czerwcu 1886 roku – czyn powszechnie uważany za początek sportu wspinaczki skalnej – było efektywnie free solo. Wcześni liderzy wspinaczki klasycznej, tacy jak Paul Preuss, również silnie interesowali się wspinaczką free solo jako etycznie czystszą. Przejście z 1958 roku przez Dona Whillansa drogi Goliath, jednej z pierwszych dróg o trudności E4 6a, było efektywnie free solo (z liną wokół pasa). W latach 70. XX wieku, gdy asekuracja wspinaczkowa była wystarczająco rozwinięta, aby być skuteczna, dyscyplina wspinaczki free solo zaczęła się wyodrębniać.
Odbiór społeczny Wielu wspinaczy chwali free soloing, podczas gdy inni mają obawy dotyczące niebezpieczeństwa i przesłania, jakie te przejścia wysyłają innym wspinaczom. Wiele firm wzięło te poglądy pod uwagę, współpracując z free soloistami. Clif Bar, firma produkująca batony energetyczne o długich związkach ze wspinaczką, zrezygnowała ze sponsorowania pięciu wspinaczy w 2014 roku, powołując się na ryzyko, jakie podejmują, co wywołało debatę o tym, ile ryzyka powinno być nagradzane.
Jednak The North Face i Red Bull promowali free soloistów i pomogli społeczności free soloingowej się rozwijać. Ponadto Alex Honnold, free soloista, który wcześniej został porzucony przez Clif Bar, wystąpił w filmie dokumentalnym Free Solo z 2018 roku, który spotkał się z uznaniem krytyków i zdobył Nagrodę Akademii za najlepszy pełnometrażowy film dokumentalny. Reżyser Free Solo, Jimmy Chin, mówi w filmie o etyce podejmowania dokumentu i wpływie, jaki jego zespół filmowy i projekt mogły mieć na wynik.
Nawet w społeczności wspinaczkowej free soloing jest kontrowersyjny. W 2022 roku, gdy Climbing opublikował artykuł o free soloingu, opatrzyli wszystkie artykuły zastrzeżeniem: „Ten artykuł nie jest poparciem tej praktyki” i podkreślili, że w ich badaniach wśród wspinaczy była ona praktykowana przez bardzo niewielką mniejszość, a wielu mówiło Climbing: „Kiedyś tak, ale już nie”.
W 2022 roku autor wspinaczkowy i okazjonalny free solista Jeff Smoot napisał All and Nothing: Inside Free Soloing, które badało poprzez wywiady, dlaczego niektórzy wspinacze uprawiają wspinaczkę free solo, w tym analizowało jego własne motywacje. Opisał uczucie samokontroli nad własnymi lękami jako formę uzależnienia, które przyniosło korzyści jego życiu poza wspinaczką. Znalazł również szerszy zakres motywacji, niż się spodziewał, mówiąc The Seattle Times: „Czy free soloiści są szaleni? Może są. Czy są szaleni bardziej niż ktokolwiek inny? Nie sądzę, tylko w inny sposób”.
Znani wspinacze thumb|Alain Robert podczas free solo na drodze Pol Pot (5.12d, 7c), Wąwóz Verdon, 1996 thumb|Steph Davis podczas free solo na drodze Outer Limits (5.11a), Yosemite, ok. 2002|alt=Steph Davis, wysoko nad ziemią i nieprzypięta do liny wspinaczkowej, wspina się po ścianie skalnej, wykorzystując dwa rozciągnięte zacięcia w jej ścianie. Chociaż wielu wspinaczy skalnych pokonywało drogi free solo (jednowyciągowe lub wielkościanowe/wielowyciągowe) na trudnościach znacznie poniżej swoich możliwości, bardzo niewielka mniejszość uprawiała free soloing regularnie i na trudnościach bliższych swoim ogólnym ograniczeniom. Najwybitniejsi z tej mniejszej grupy to ci, którzy przełamali nowe kamienie milowe w trudności free soloingu i zdobyli znaczący rozgłos dzięki swojej działalności:
Alex Honnold – najbardziej znany free soloista XXI wieku, którego przejście free solo z 2017 roku drogi Freerider 5.13a na El Capitan stało się ikonicznym filmem Free Solo. Pokonał również free solo Taipei 101, stając się najwyżej wspinającym się miejskim free solistą w historii. Hansjörg Auer – wielkościanowy i wysokogórski wielkościanowy free soloista, którego przejście free solo z 2007 roku drogi Fish Route na Marmoladzie było wówczas najbardziej śmiałym w historii wspinaczki. Michael Reardon – free soloista, którego przejście free solo z 2005 roku drogi Romantic Warrior przyniosło mu tytuł „Poszukiwacza przygód roku” National Geographic. Alexander Huber – jeden z najsilniejszych wspinaczy skalnych lat 90., który ustanowił kamienie milowe w free soloingu jednowyciągowym (z Kommunist) i wielkościanowym (z Brandler-Hasse Direttissima). Alain Robert – pionier builderingu z wczesnych lat 90. i 2000., który również przełamał ważne nowe kamienie milowe w free soloingu w latach 90. Wolfgang Güllich – jeden z najsilniejszych wspinaczy skalnych późnych lat 80., który ustanowił kamienie milowe w free soloingu (Weed Killer) i dokonał ikonicznego przejścia Separate Reality. Catherine Destivelle – czołowa wspinaczka późnych lat 80., która dokonała ikonicznych przejść free solo jednowyciągowych (El Matador) i wielkościanowych (Bonatti Pillar). Antoine Le Menestrel – free solista, którego przejście free solo z 1985 roku drogi Revelations przeskoczyło kilka kamieni milowych w free soloingu. Patrick Edlinger – czołowy europejski free soloista lat 80., z przejściami wielkościanowymi free solo w Cimaï, Wąwozie Verdon i Buoux. Peter Croft – kanadyjski free soloista lat 80., który zapoczątkował wielkościanowy free soloing z The Rostrum i Astroman. John Bachar – pierwszy free solista „supergwiazda” i znany amerykański soloista późnych lat 70. i wczesnych 80., który zapoczątkował wielkościanowy soloing (Nabisco Wall).
Ponadto kilku innych praktyków free soloingu jest uważanych za historycznie znaczących w tej dziedzinie: Ron Fawcett, Christophe Profit, Brad Gobright, Dan Goodwin, Colin Haley, Derek Hersey, Jimmy Jewell, John Long, Dave MacLeod, Dan Osman, Dean Potter, Paul Preuss i Tobin Sorenson.
Free soloing jest mniej powszechny wśród kobiet, jednak oprócz Catherine Destivelle następujące kobiety są historycznie znaczącymi praktykami free soloingu: Steph Davis i Brette Harrington, które pokonywały free solo drogi jednowyciągowe i wielkościanowe.
Free solo w Polsce W polskim środowisku wspinaczkowym free solo tradycyjnie określa się mianem „żywcowania” – przejścia drogi bez jakiejkolwiek asekuracji, przy czym w „czystym stylu” nie wolno mieć na sobie uprzęży ani crash padu pod drogą. Prekursorem tej praktyki w Tatrach był Jerzy Leporowski, który w 1927 roku dwukrotnie pokonał południową ścianę Zamarłej Turni – za drugim razem w 54 minuty – a zginął rok później podczas samotnego przejścia nowej drogi na Kozim Wierchu. Współcześnie najbardziej rozpoznawalnym polskim free soloistą jest Marcin Banot ze Świętochłowic, znany jako „BNT” lub „śląski Spider-Man”. Specjalizuje się on w builderingu – samotnym pokonywaniu drapaczy chmur i innych wysokich obiektów bez lin i asekuracji. Ma na koncie wejścia m.in. na warszawski hotel Marriott (2019), paryski Montparnasse (2020), a także próbę wspinaczki na 30-piętrowy budynek Globant w Buenos Aires (2024). Wśród polskich wspinaczy skałkowych regularnie uprawiających free solo wymienia się m.in. Dawida „Napiętego” Woźniaka, który przeszedł w tym stylu kilkanaście dróg w Dolinie Bolechowickiej, oraz Andrzeja Marcisza, który w 2026 roku w wieku 64 lat dokonał przejścia free solo drogi Filar Kazalnicy z obejściem Wielkiego Okapu na Kazalnicy Mięguszowieckiej.
Ewolucja kamieni milowych w trudności Drogi jednowyciągowe 2019: Stosunkowo nieznany włoski wspinacz Alfredo Webber, w wieku 52 lat, pokonał free solo Panem et Circenses w Arco we Włoszech – pierwsze w historii free solo drogi o trudności 8c. 2004: Alexander Huber pokonał free solo Kommunist w Tyrolu w Austrii – pierwsze w historii free solo na trudności 8b+. 1993: Alain Robert pokonał free solo Compilation w Omblèze we Francji – pierwsze w historii free solo drogi o trudności 8b. 1987: Jean-Christophe Lafaille pokonał free solo Rêve de gosse w La Roche-des-Arnauds we Francji – pierwsze w historii free solo na trudności 8a+. 1986: Wolfgang Güllich pokonał free solo Weed Killer w Raven Tor w Peak District – pierwsze w historii free solo na trudności 7c; w tym samym roku Güllich dokonał również ikonicznego przejścia Separate Reality 7a+. 1985: Antoine Le Menestrel pokonał free solo Revelations w Raven Tor w Peak District – pierwsze w historii free solo na trudności 8a; uważane za wyczyn wyprzedzający swoją epokę o dekadę.