mały|Portal głównego budynku Karwanu na Przedzamczu zamku w Malborku Karwan – w państwie zakonu krzyżackiego w Prusach określenie zaplecza taborowo-magazynowego funkcjonującego przy zamkach zakonu, zazwyczaj na przedzamczu. W historiografii termin tłumaczony jest najczęściej jako wozownia, jednak jego znaczenie było szersze: karwan mógł obejmować główny budynek magazynowo-taborowy, wozy podróżne i wojskowe wraz z wyposażeniem i częściami zamiennymi, sprzęt gospodarczy, a w większych ośrodkach również stajnie, stodoły i inne zabudowania skupione wokół osobnego dziedzińca.
Z funkcjonowaniem karwanu związany był osobny urząd zakonny – zarządca wozowni (niem. Karwansherr, Karwanherr). W dużych konwentach był nim brat zakonny odpowiadający za tabor, jego wyposażenie i obsługę, a w przypadku Malborka również za związane z tym urzędem zaplecze gospodarcze.
Nazwa i funkcje Kazimierz Pospieszny, odwołując się do wcześniejszych badań Waltera Ziesemera, wskazywał na orientalne pochodzenie nazwy karwan. Termin został utrwalony w ustawodawstwie zakonu krzyżackiego; w tekstach statutowych występowało określenie carvanas equorum. W państwie zakonnym w Prusach nazwa była używana na określenie zaplecza służącego zarówno wojskowości, jak i gospodarce rolnej.
Karwan nie był więc wyłącznie odpowiednikiem późniejszej wozowni. Przechowywano w nim wozy podróżne i wojskowe, koła, osie, płozy do sań, uprząż, narzędzia gospodarcze i materiały potrzebne do utrzymania taboru. Z karwanem mogły być związane także konie robocze i zaprzęgowe oraz stajnie. W okresach pokoju zwierzęta i sprzęt wykorzystywano w gospodarce zamkowej, natomiast podczas wypraw wojennych karwan zapewniał środki transportu dla wojska.
Zarządca karwanu (Karwansherr) należał do urzędników konwentualnych. W Malborku urząd powierzano braciom zakonnym na określony czas. Przy zmianie zarządcy sporządzano inwentarze powierzonego mu wyposażenia, dzięki czemu zachowane wykazy pozwalają stosunkowo dokładnie odtworzyć zasoby i funkcjonowanie średniowiecznego karwanu.
Urząd nie był właściwy wyłącznie Malborkowi. Przykładowo w dokumencie konwentu golubskiego z 1349 roku wśród braci zakonnych wymieniony został Pilgrim, określony jako karwansherr, czyli zarządca wozowni.
Karwan w Malborku Najlepiej rozpoznanym przykładem jest karwan na zamku w Malborku, położony w południowo-wschodniej części rozległego Przedzamcza, przy jego wschodnim murze obronnym. Zachowane źródła pisane, ikonografia oraz badania archeologiczne prowadzone w latach 1987–1991 pozwoliły na odtworzenie jego średniowiecznego układu. mały|Plan miasta i zamku w Malborku z 1639 roku; Karwan znajdował się przy wschodnim obwodzie Przedzamcza
Układ przestrzenny Malborski karwan stanowił wydzielony zespół na rzucie zbliżonym do prostokąta, rozciągnięty wzdłuż wschodniej kurtyny Przedzamcza. Po jego zachodniej stronie znajdowało się pięć połączonych ze sobą stajni oraz dwie oddzielnie stojące stodoły. Naprzeciw nich, bezpośrednio przy murze obronnym, stał zachowany do dziś główny budynek magazynowy o długości ponad 45 m.
Przy północnym szczycie głównego magazynu znajdowała się przypuszczalna wieża schodowa oraz prostokątny budynek mieszkalny zarządcy karwanu. Od południa do magazynu przylegał taras z drewnianymi wiatami, pod którymi ustawiano lekkie wozy. Od północy teren karwanu flankowała wieża obronna, w czasach nowożytnych nazywana Basztą Prochową. Dziedziniec był od pozostałych części Przedzamcza oddzielony murami, choć funkcjonalnie pozostawał częścią większego zaplecza gospodarczego zamku.
Główny budynek był dwukondygnacyjny i nakryty dachem dwuspadowym. W przyziemiu dwa podłużne mury arkadowe wydzielały szeroką nawę środkową oraz dwa szeregi poprzecznych, sklepionych kolebkowo komór – po pięć z każdej strony. Drewniane konstrukcje wewnątrz umożliwiały ustawianie wozów, a powyżej tworzyły dodatkowe poziomy magazynowe. Wyższa kondygnacja służyła przede wszystkim przechowywaniu wyposażenia.
Wyposażenie Inwentarze malborskiego karwanu pokazują skalę zakonnej gospodarki taborowej. W 1394 roku w głównym budynku znajdowało się pięć wozów podróżnych z wyposażeniem namiotowym, a kolejnych dziewiętnaście stało poza nim. Przechowywano również dużą liczbę kół i osi, 36 płóz do sań, narzędzia rolnicze, a także m.in. smołę, konopie, skóry, filc, drewno i owies.
W kolejnych inwentarzach liczba lekkich wozów przekroczyła sześćdziesiąt, a obok nich odnotowano pięć dużych wozów przeznaczonych do transportu uzbrojenia artyleryjskiego. Karwan stanowił więc jednocześnie zaplecze komunikacyjne, gospodarcze i wojskowe stołecznego zamku zakonu.
Wielka wojna z lat 1409–1411 przyniosła znaczne straty w taborze. Inwentarz z 1413 roku wykazuje zdecydowanie mniejsze zasoby niż przed bitwą pod Grunwaldem. W następnych dziesięcioleciach karwan nadal funkcjonował, lecz jego wyposażenie nie odzyskało wcześniejszej skali.
Czasy polskie i późniejsze przekształcenia Po przejęciu Malborka przez Królestwo Polskie w 1457 roku dawne zaplecze taborowe zachowało znaczną część swoich funkcji. Nowożytne polskie lustracje i inwentarze z XVI–XVIII wieku wskazują, że w stajniach nadal trzymano konie królewskie, główny budynek wykorzystywano jako arsenał, a na dawnym tarasie pozostawało miejsce przeznaczone dla lekkich wozów.
Znaczne zniszczenia zabudowy odnotowano po opuszczeniu zamku przez wojska szwedzkie w 1636 roku. Stajnie utraciły dachy, uszkodzono część mniejszych budynków i Basztę Prochową. Zabudowania były później naprawiane; jeszcze w 1765 roku stajnie mogły służyć koniom królewskim. Teren karwanu pozostawał częścią domeny królewskiej do I rozbioru Polski w 1772 roku.
W XIX wieku dawny magazyn utracił pierwotną funkcję. Około 1840 roku przekształcono jego górną część i dach, a budynek wykorzystywano jako magazyn soli. W latach 1888–1889 został poddany restauracji prowadzonej przez Conrada Steinbrechta, podczas której przywrócono mu średniowieczną formę architektoniczną.
Badania archeologiczne Badania archeologiczno-architektoniczne prowadzone w latach 1987–1991 potwierdziły w dużym stopniu układ zespołu znany z inwentarzy i nowożytnej ikonografii. Odsłonięto m.in. relikty domu zarządcy, stajni i innych zabudowań oraz rozpoznano średniowieczne poziomy użytkowe głównego magazynu.
Badania Przedzamcza wznowiono w XXI wieku. W 2024 roku prace prowadzone pod kierunkiem Bogusza Wasika objęły również zespół Karwanu. Rozpoznano fundamenty jego wschodniego muru i Baszty Prochowej, starsze struktury znajdujące się pod późniejszą zabudową oraz kolejne średniowieczne poziomy użytkowe. W południowo-wschodnim budynku zespołu odkryto ponadto ślady podziału piwnicy na cztery zbliżone wielkością sklepione pomieszczenia.
Karwany w innych zamkach krzyżackich Karwan nie był rozwiązaniem ograniczonym do stołecznego zamku w Malborku. Źródła pisane potwierdzają funkcjonowanie takich obiektów lub związanych z nimi urzędników w szeregu innych konwentów krzyżackich.
W zamku gdańskim karwan wzmiankowany jest wśród zabudowań gospodarczych przedzamcza obok stajni, kuźni, piekarni i spichlerzy. W Dzierzgoniu karwan wymieniono w źródłach dotyczących wyposażenia i zabudowy zamku obok m.in. kościoła, skarbca oraz kuchni.
W Barcianach źródła potwierdzają istnienie zarządcy karwanu, choć lokalizacja samego obiektu na nieistniejącym obecnie przedzamczu nie została ustalona. Z kolei dokument z 1349 roku poświadcza urząd Karwansherra w Golubiu.
W przeciwieństwie do monumentalnego zespołu malborskiego karwany pozostałych zamków były zazwyczaj skromniej zabudowane, dlatego ich lokalizacja jest często możliwa jedynie na podstawie źródeł pisanych lub fragmentarycznych odkryć archeologicznych.
Zobacz też
wozownia przedzamcze tabor (wojskowość) arsenał zamek krzyżacki
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Zakon krzyżacki Kategoria:Obiekty budowlane Kategoria:Historia transportu