Krościenko nad Dunajcem (do 1983 r. Krościenko) – wieś (dawne miasto) w Polsce, w województwie małopolskim, w powiecie nowotarskim, siedziba gminy Krościenko nad Dunajcem.
Miejscowość o charakterze turystycznym, siedziba Pienińskiego Parku Narodowego. Położona nad potokiem Krośnica i rzeką Dunajec. W 2014 r. miała 3608 mieszkańców.
Nie wiadomo, kiedy dokładnie powstała osada Krościenko, w początkach istnienia związana była z Zamkiem Pienińskim. Miasto królewskie lokowano w 1348 r., położone było na szlaku królewskim z Krakowa do Budy, stało się głównym ośrodkiem gospodarczym dla okolicy. W XVII i XVIII w. miejscowość, niszczona przez powodzie oraz nawiedzana przez epidemie, zaczęła upadać. W latach 1855–1867 Krościenko było siedzibą powiatu, w 1932 r. utraciło prawa miejskie.
Geografia Położenie Krościenko położone jest w południowej części województwa małopolskiego, w powiecie nowotarskim, znajduje się na terenie gminy wiejskiej Krościenko nad Dunajcem, we wschodniej jej części. Przylega do granicy ze Słowacją, najbliższą słowacką miejscowością jest Leśnica. Po stronie polskiej najbliżej wsi znajdują się: Sromowce Niżne, Tylka, Grywałd, Tylmanowa, Szczawnica.
Pod względem podziału fizycznogeograficznego Polski wieś leży na pograniczu trzech mezoregionów: Beskidu Sądeckiego, Pienin oraz Gorców. Ze wszystkich stron otoczona pasmami górskimi, usytuowana jest w dolinie Dunajca. Wysokość bezwzględna centrum miasta wynosi ok. 420–430 m n.p.m. Sam Rynek jest położony ok. 422 m n.p.m.
Gleby Gleby Krościenka przynależą głównie do V i VI klasy bonitacyjnej, ich jakość spada wraz z wzrostem wysokości bezwzględnej. Duża ich część narażona jest na erozję. W części południowej terytorium wsi z zalegających w podłożu wapieni jurajskich wykształciły się rędziny brunatne oraz gleby brunatne, należące do V i VI klasy bonitacyjnej. W części północnej i wschodniej, z piaskowcowych warstw o spoiwie wapiennym, ilastym oraz marglistym, wykształciły się gleby brunatne wyługowane, pseudobielicowe i glejowe. Doliny Dunajca i Krośnicy wyścielają mady rzeczne, przynależące do klas bonitacyjnych IIIa, IIIb i IVa.
Wody Wieś leży nad rzeką Dunajec, który płynie przez jej wschodnią część oraz nad potokiem Krośnica, który wpada do Dunajca na terenie miejscowości, na północ od Rynku. Znajduje się tu reprezentatywny dla Krośnicy punkt pomiarowo-kontrolny monitoringu jakości wód powierzchniowych. W 2021 r. potencjał ekologiczny wód potoku został sklasyfikowany jako umiarkowany, natomiast stan chemiczny – jako poniżej dobrego.
W prawobrzeżnej części Krościenka nad Dunajcem znajdują się źródła mineralne, szczawy alkaliczno-słone. Noszą one nazwy: „Stefan i Michalina” i „Maria”. Na rynku dostępne jest źródło słabo zmineralizowanej wody „Zdrój Ziemroźka”.
Klimat Według regionalizacji Eugeniusza Romera Krościenko znajduje się w rejonie zaciszy śródgórskich, natomiast zgodnie z regionalizacją klimatyczno-rolniczą Wincentego Okołowicza i Danuty Martyn leży w karpackiej dzielnicy rolniczo-klimatycznej. Najniższe notowane w tym regionie średnie temperatury są w styczniu (–8,1 °C), a najwyższe w lipcu (7,2 °C). Cechuje go piętrowość klimatyczna i występowanie wiatrów lokalnych (feny, wiatry górskie i dolinne). Średnie roczne opady wynoszą do 1750 mm.
Przyroda i ochrona środowiska
Powierzchnia zajmowana przez miejscowość została w całości objęta przez formy ochrony środowiska. Ścisłe centrum znalazło się na terenie Południowomałopolskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu, południową część objął obszar Natura 2000 Pieniny oraz Pieniński Park Narodowy wraz z otuliną, a północną część – Popradzki Park Krajobrazowy wraz z otuliną. Przepływający przez Krościenko Dunajec w pobliżu Wyru i tzw. Krasu jest objęty ochroną przez obszar Natura 2000 Środkowy Dunajec z dopływami. Ponadto na terenie wsi znajduje się kilka pomników przyrody.
Pieniński Park Narodowy, którego Krościenko nad Dunajcem stanowi siedzibę, został utworzony w 1932 r., swoim zasięgiem obejmuje Masyw Trzech Koron, Pieniny Czorsztyńskie, Pieninki oraz Pieniński Przełom Dunajca. Na terenie PPN stwierdzono obecność ok. 1100 gatunków roślin naczyniowych (w tym endemitów: pszonaka pienińskiego i mniszka pienińskiego) oraz ponad 7 tys. gatunków zwierząt (ok. 235 gatunków kręgowców, 15 gatunków nietoperzy, ok. 160 gatunków ptaków oraz, według danych dla całego regionu Pienin oraz ok. 1600 gatunków motyli, w tym endemitu niepylaka apollo).
Popradzki Park Krajobrazowy został utworzony w 1987 r. i obejmuje Beskid Sądecki, z występującymi na jego terenie skałkami, wodami mineralnymi oraz jaskiniami. Ze względu na deniwelacje, wykształciły się tu piętra roślinności: pogórze do 550–600 m n.p.m., regiel dolny, zajęty przez lasy bukowo-jodłowe (a w dolinach rzek grądy i łęgi) do 1100 m n.p.m. oraz regiel górny (wyłącznie w Paśmie Radziejowej), zajęty przez bór świerkowy, powyżej 1100 m n.p.m.
Krościenko nad Dunajcem jest siedzibą Nadleśnictwa Krościenko, obejmującego m.in. Szczawnicę, Ochotnicę Dolną, Czorsztyn oraz Bukowinę Tatrzańską.
Toponimia Zgodnie z portalem Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, nazwa Krościenka była zapisywana w historycznych dokumentach na różne sposoby: Crosno (1348 r.), Krzesna (1350 r.), Crosna (1354 r.), Crosznecz (1400 r.), Krossenko (1413 r.), Crosczenko, Trosczeko (1470–1480), Croszinko (1481 r.), Korosczenko (1485 r.), Crosczyanko (1501 r.), Crosczynko, Crosczyonko (1504 r.), Krosczyenko (1524 r.), Chrosczyenko (1529 r.). Temat ten poruszył w „Kwartalniku Historycznym” Adam Kamiński, recenzując pracę Anny Lewickiej. Uważa on, że pierwotną nazwę z dokumentu lokacyjnego zmodyfikowano zapewne w celu odróżnienia miasta od wsi Krosna i miasta Krosno, w XIV lub XV w.
Zgodnie z lokalną tradycją mieszkańcy wywodzą nazwę miasta od słowa „krosta”, oznaczającego wykwit na skórze. Autor hasła o Krościenku w słowniku Nazwy miejscowe Polski również podaje, że nazwa powstała od apelatywu „krosta”, jednak w znaczeniu topograficznym: teren pagórkowaty, nierówny.
W 1983 r. do nazwy wsi dodano człon „nad Dunajcem”.
Historia mały|Herb Krościenka nad Dunajcem W 1257 r. Bolesław V Wstydliwy przekazał tereny Pienin swojej małżonce, Kindze, która zrzekła się ich na rzecz klasztoru klarysek w Starym Sączu. Około 1350 r. Pieniny ponownie stały się królewszczyzną, władca odjął je klasztorowi, dając w zamian tereny bliżej Sącza.
Powstanie Krościenka (oraz Sromowiec, zwanych dawniej Przekopem) wiąże się z istnieniem w Pieninach zamku. Kronikarz Jan Długosz wymienia Krościenko (Troszczenko) pod 1251 r. w testamencie Piotra Wydżgi – była to przypuszczalnie większa osada (być może miasto) założona przez Kingę pod zamkiem. W dziele Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis, opisując ucieczkę Kingi w Pieniny w 1287 r., Długosz wymienia miasto zwane za jego czasów Kroszczyenko. Przekaz ten, który pozwala określić datę lokacji Krościenka na lata 1260–1280, jest kwestionowany przez niektórych historyków i traktowany jako legenda.
Miasto lokowane 8 lipca 1348 r. przez Kazimierza III Wielkiego, na prawie madgeburskim. Oryginalny dokument lokacyjny został zniszczony podczas najazdu husytów, na początku XV w. – jego treść przywoływana była jednak przez inne dokumenty, dlatego zachowała się do naszych czasów. Wynika z niego, że pierwszym wójtem miasta był Hadzud – ks. Krzan przypuszcza, że był on zasłużonym wojem.
Krościenko w średniowieczu znalazło się na drodze królewskiej (tzw. Via Regia), prowadzącej z Krakowa do Budy. Jeszcze do połowy XX w. co tydzień odbywały się targi, a do II połowy XIX w. w mieście miały miejsce także jarmarki (organizowane od 1568 r. w Zielone Świątki oraz w odpust parafialny na Wszystkich Świętych, a od 1750 r. także na św. Annę – 26 lipca i na św. Michała – 29 września). Miejscowość od XV w. do XIX w. wchodziła w skład niegrodowego starostwa czorsztyńskiego, dużego kompleksu dóbr, obejmującego m.in. Szczawnicę, Ochotnicę, Kłodne, Grywałd, Maniowy i Krośnicę. Stanowiła dla niego główny ośrodek gospodarczy.
W pierwszej połowie XVII w. urząd starosty objął Jan Baranowski. Wykupił on wójtostwo w Krościenku i wymienił nieprzychylnych sołtysów. Ponadto odebrał grunty kilku mieszczanom i założył na nich folwark, nakazując im dwa dni pańszczyzny. Delegacja mieszczan, na czele z burmistrzem Szymonem, udała się w proteście na czorsztyński zamek – Baranowski kazał ich wychłostać, w wyniku czego burmistrz zmarł. Mieszkańcy wnieśli skargę do króla, jednak nie przyniosła ona żadnych rezultatów. Dalsze represje Baranowskiego oraz kary pieniężne i cielesne spowodowały opór, który przerodził się w bunt (mieszczanie spalili lasy dworskie). Podejrzanych pojmano, a w odwecie mieszkańcy Krościenka zabili zamkowego woźnicę. Oskarżonych o ten czyn skazano na karę śmierci – po ich straceniu krościeńczanie w ramach zemsty zamordowali zastępcę starosty, Macieja Przedwojskiego. Do ugody mieszczan z Baranowskim doszło ostatecznie 9 września 1636 r. – ze strony Krościenka podpisał ją nowy wójt, Walenty Olechno.
Według Stanisława Kota Krościenko w XVIII w. stanowiło jedno z najmniejszych i najbiedniejszych miast polskich. Miasto nawiedzały wówczas liczne klęski: zarazy (duże straty w ludności przyniosła dżuma) oraz wylewy Dunajca i Krośnicy. Ponadto rosnące podatki spowodowały odpływ ludności. Wielu mieszkańców trudniło się wówczas flisactwem – transportowali m.in. drewno, węgiel drzewny, wapno oraz miód i docierali z nimi aż do Gdańska.
W 1770 r. wojska austro-węgierskie zajęły Sądecczyznę, jeszcze przed rozpoczęciem rozbiorów Polski w 1772 r. Pretekstem było stwierdzenie, że tereny te stanowiły „dziedzictwo” Kingi, która była królewną węgierską. Ziemie te włączono więc bezpośrednio do Królestwa Węgier.
mały|Ilustracja z wydanej w 1847 r. książki M.B. Stęczyńskiego Okolice Galicyi, przedstawiająca Krościenko; widok od północy W 1772 r. teren Sądecczyzny decyzją ministra Kaunitza został włączony do Królestwa Galicji i Lodomerii. W 1774 r., po wprowadzeniu nowego podziału administracyjnego, Krościenko znalazło się w cyrkule i powiecie nowosądeckim. Okres zaborów to dla miasta czas nędzy i wyludnienia, wybuchały wówczas liczne epidemie, wśród mieszkańców panował głód, miasteczko niszczyły powodzie. W 1812 lub 1826 r. zlikwidowano starostwo czorsztyńskie – zostało ono przejęte przez urząd austriacki, a dobra czorsztyńskie Józef II Habsburg rozprzedał. Nastąpił wówczas ich podział na trzy części, „dominia”. Krościenko wraz z przyległymi wsiami stanowiło jedną z tych części. W 1822 r. na licytacji zakupiła je Franciszka z Dembichów Grossowa, występująca w księgach metrykalnych pod imieniem Krystyna i odstąpiła je w 1829 r. mężowi: Henrykowi, Ritterowi von Ehrenstein.
Henryk Gross uważany jest za założyciela uzdrowiska krościeńskiego. Odkupił źródła wód mineralnych i zainicjował ich analizę chemiczną, wzniósł pierwsze zabudowania oraz zaczął wysyłać wodę m.in. do aptek i szpitali w Krakowie i Lwowie. Kuracjusze krościeńscy, głównie Żydzi, byli średnio zamożni, zaczęli przyjeżdżać tu wraz ze wzrostem cen w Szczawnicy. Mimo tego uzdrowisko zaczęło szybko upadać wobec konkurencji ze strony Szczawnicy, a Gross odsprzedał je w 1835 r.