Polacy w Niemczech – zbiorowość Polaków, osób polskiego pochodzenia lub wywodzących swoje korzenie z Polski, obejmująca m.in. potomków członków przedwojennej mniejszości polskiej, uchodźców politycznych lub emigrantów ekonomicznych, obywateli polskich o statusie cudzoziemców w Niemczech, jak również osoby, które opuściły Polskę deklarując niemieckie pochodzenie, a odwołujące się również do swojej polskiej tożsamości.
Według danych GUS Niemcy są drugim (za Wielką Brytanią) krajem o największej liczbie długookresowych migrantów z Polski. Wcześniejsze dane GUS, biorące pod uwagę także migracje na krótszy okres, wskazywały, że Niemcy są najpopularniejszym krajem polskiej migracji.
Charakterystyka Zbiorowość migrantów z Polski jest silnie zróżnicowana pod względem poczucia tożsamości etniczno-kulturowej, co wynika z falowości migracji z Polski do NiemiecMichał Nowosielski: Polacy w Niemczech. Stan i perspektywy badań. Przegląd Zachodni 2012, nr 3, s. 4..
W ciągu ostatnich dwustu lat do Niemiec przemieściło się z terytoriów Polski ponad 8 mln osóbMichał Nowosielski: Polacy w Niemczech. Stan i perspektywy badań. Przegląd Zachodni 2012, nr 3, s. 3..
Można tu rozróżniać m.in. Polaków, którzy znaleźli się w obrębie Związku Niemieckiego na skutek przesunięcia granic, oraz Polaków, którzy przybyli do Niemiec po zrywach narodowych lub w celach zarobkowych (np. w okresie stanu wojennego lub po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej).
Granice etniczne między Polakami i Niemcami, jak też innymi grupami autochtonicznymi, takimi jak Ślązacy, Mazurzy, czy Kaszubi, stały się w wyniku wielokrotnych zmian granic (np. w wyniku rozbiorów, po I i II wojnie światowej) w wielu przypadkach mało wyraźneMichał Nowosielski: Polacy w Niemczech. Stan i perspektywy badań. Przegląd Zachodni 2012, nr 3, s. 5..
Historia thumb|upright=1.3|Polskojęzyczni w Prusach według spisu z 1905 i 1910 roku Nowoczesna historia polskiej zbiorowości w Niemczech sięga XIX wieku.
Okres zaborów Masowy napływ imigrantów z terenów polskich rozpoczął się w drugiej połowie XIX w. W latach 1870–1914 do Niemiec wyemigrowało ok. 3,5 miliona Polaków. W tym ok. 1,2 miliona Polaków przemieściło się z terenów ówczesnego zaboru pruskiego w głąb Cesarstwa Niemieckiego, 1,2 miliona polskich imigrantów pochodziło z terenów zaboru rosyjskiego, a ok. 1,1 miliona osób pochodziło z terenów zaboru austriackiegoMichał Nowosielski: Profil działalności polskich organizacji w Niemczech. Instytut Zachodni, Poznań, s. 29..
Okres międzywojenny mały|upright=0.5|lewo|Rodło – symbol używany przez Związek Polaków w Niemczech od 1933 r. thumb|Polskojęzyczny szyld dawnego Banku Robotników w Bochum W okresie międzywojennym oceniano, że na Śląsku mieszkało ok. 0,5 mln Polaków, a w Prusach Wschodnich ok. 100 tys. (Mazurzy). Ogólną liczbę autochtonów polskich w Niemczech szacowano na ok. 1 mln osób. Emigracja zarobkowa doprowadziła do powstania znacznych skupisk robotników polskich w Nadrenii (250 tys.). Robotnicy rolni (ok. 115 tys.) w 3/5 stale zamieszkiwali w obrębie Rzeszy, a pozostali (ok. 45 tys.) napływali do Niemiec w marcu i pozostawali tam do grudnia. Sezonowych robotników rolnych werbowała Niemiecka Centrala Robotnicza. Byli oni w stanie zaoszczędzić ok. 100 marek, ale warunki ich bytowania pozostawały bardzo ciężkie.
Centralną organizację polskiej mniejszości stanowił Związek Polaków w Niemczech, powstały w 1923 roku w Berlinie. Podzielony na pięć dzielnic terytorialnych liczył ok. 100 tys. członków. Organizacje zawodowe reprezentowało Zjednoczenie Zawodowe Polskie z centralą w Bochum, założone w 1902 roku. Posiadało ono ok. 13 tys. członków, głównie w Westfalii. Działały również stowarzyszenia kościelne, towarzyskie i gimnastyczne (Sokół). Poważne zasługi dla środowiska polskiego miało Towarzystwo Polskich Przemysłowców w Berlinie, założone w 1867 roku. Skupiało ono ok. 200 członków, przeważnie rzemieślników. Gospodarczy rozwój Polaków w Niemczech wspierały m.in. Bank Słowiański i Związek Spółdzielni Polskich. Prasę polską reprezentowało kilkanaście czasopism. Najpoważniejszym pismem był wychodzący w Bytomiu „Katolik”. Istniały także kluby sportowe takie jak np. PKS Berlin.
Polskie szkolnictwo borykało się z dużymi trudnościami. Istniały 32 publiczne szkoły polskie (stan z kwietnia 1929 r.) – wyłącznie w rejencji opolskiej, gdzie uczęszczało do nich 646 dzieci. Nauka języka polskiego odbywała się także w 31 szkołach niemieckich, zlokalizowanych głównie na Warmii i terenach pogranicznych. Lekcje odbywały się w wymiarze dwóch do czterech godzin tygodniowo, a uczęszczało na nie 1400 dzieci. W Westfalii i Prusach Wschodnich szkolnictwo polskie było wyłącznie prywatne i słabo rozwinięte. W całych Niemczech naukę języka polskiego pobierało 4 tys. dzieciMarek Żukow-Karczewski, Polonia zagraniczna w czasach II Rzeczypospolitej, „Życie Literackie”, 20 VIII 1989 r., nr 33 (1952), s. 10..
II wojna światowa thumb|Polska Kwatera Wojenna na cmentarzu Ohlsdorf w Hamburgu Od dnia wejścia w życie dekretów wydanych w III Rzeszy 7 września 1939 (po agresji Niemiec na Polskę) Polacy mieszkający w Niemczech nie posiadają statusu mniejszości narodowej. W lutym 1940 organizacje Polaków w Niemczech zostały rozwiązane, ich majątek skonfiskowany, a działalność zakazana na mocy rozporządzenia Rady Ministrów Obrony Rzeszy, sygnowanego przez Hermanna Göringa.
Okres powojenny Wskutek zmian granicznych po II wojnie światowej, autochtoniczna ludność polska nie zamieszkiwała terytorium Niemiec, ponieważ tereny zamieszkane przez nią przed wojną stały się częścią państwa polskiego. W północno-zachodnich Niemczech do 1948 r. istniała polska strefa okupacyjna Niemiec. Polacy licznie zamieszkiwali ówczesną stolicę strefy – Maczków.
Lata 80. XX w. Liczebność imigracji „solidarnościowej” w Niemczech szacowana jest na od 100Ch. Pallaske: Die Migrationaus Polen in die Bundesrepublik Deutschland in den 1980er und 1990er Jahren, w: Die Migration von Polen nach Deutschland. Zu Geschichte und Gegenwart eines europäischen Migrationssystems. Baden-Baden 2001, s. 124. do 850 tys. osóbS. Liman: Polacy w Niemczech po II wojnie światowej, w: Polonia w Europie, red. B. Szydłowska-Ceglowa, Poznań 1992, s. 251..
Tzw. emigracja solidarnościowa, wraz z późnymi przesiedleńcami z lat 80., stanowi kulturowy i społeczny trzon polskiej zbiorowości w NiemczechMichał Nowosielski: Polacy w Niemczech. Stan i perspektywy badań. Przegląd Zachodni 2012, nr 3, s. 10..
Współczesność Polacy w Niemczech Liczebność ok. 1,5–2 mln Organizacja Stała Konferencja Organizacji Dachowych Poloniii Polaków w Niemczech,Konwent Organizacji Polskich w Niemczech,Związek Polaków w Niemczech,Kongres Polonii Niemieckiej Największe skupiska Zagłębie Ruhry, Hamburg, Berlin mały|Udział obywateli Polski w populacji Niemiec w 2021 według powiatów
Liczebność Obecnie w Niemczech mieszka według różnych danych ok. 1,5–2 mln Polaków, osób polskiego pochodzenia lub wywodzących się z Polski. Według Ministerstwa Spraw Zagranicznych należy jednak zakładać, że duża część z nich, zwłaszcza przesiedleńców, nie identyfikuje się z polskością.
Według danych niemieckiego urzędu statystycznego z 2017 w Niemczech zameldowanych było 783 000 osób legitymujących się wyłącznie obywatelstwem polskimDane wg Federalnego Urzędu Statystycznego DESTATIS 2017 r. oraz 690 000 osób posiadających zarówno niemieckie, jak i polskie obywatelstwo.
Według Federalnego Urzędu Statystycznego w 2023 roku 887 715 Polaków, ale w 2024 roku liczba ta spadła do 864 980.
Rozmieszczenie Kraj związkowy Osoby z polskim tłem migracyjnym Nadrenia Północna-Westfalia 786 480 Bawaria 202 220 Badenia-Wirtembergia 202 210 Dolna Saksonia 201 620 Hesja 163 200 Berlin 101 080 Nadrenia-Palatynat 88 860 Hamburg 71 260 Szlezwik-Holsztyn 55 510 Brandenburgia 27 940 Brema 26 270 Saksonia 25 700 Saara 19 870 Meklemburgia-Pomorze Przednie 13 250 Saksonia-Anhalt 10 790 Turyngia 10 140 Razem 2 006 410
Status prawny Pod względem statusu prawnego można rozróżniać osoby posiadające wyłącznie obywatelstwo niemieckie, osoby posiadające wyłącznie polskie obywatelstwo oraz osoby z podwójnym obywatelstwem.
Polacy w Niemczech nie mają obecnie statusu mniejszości narodowej, który to został im odebrany przez władze III Rzeszy.
W listopadzie 2014 niemieckie ministerstwo spraw wewnętrznych odrzuciło wniosek Związku Polaków w Niemczech o nadanie Polakom statusu mniejszości.
Organizacje 20 sierpnia 2010 utworzono Stałą Konferencję Organizacji Duchowych Polonii i Polaków w Niemczech, złożoną z przedstawicieli Konwentu Organizacji Polskich w Niemczech (Chrześcijańskiego Centrum Krzewienia Kultury Tradycji i Języka Polskiego w Niemczech, Kongresu Polonii Niemieckiej, Polskiej Rady w Niemczech – Zrzeszenie Federalne i Związku Polaków „Zgoda” w RFN) oraz Związku Polaków w Niemczech, której celem jest wypracowywanie wspólnego stanowiska Polonii Niemieckiej i Polaków w Niemczech oraz reprezentowania ich wobec władz niemieckich, polskich i Unii Europejskiej.
Religia
Dla Polonii, wiernych kościoła rzymskokatolickiego odbywają się w kościołach kilkudziesięciu miast mszę w języku polskim. W języku polskim odbywają się również spotkania religijne innych wyznań, m.in. Świadków Jehowy, Zielonoświątkowców i Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego.
Zobacz też Federalny Związek Towarzystw Niemiecko-Polskich
Przypisy
Opracowania
Friedrich Heckmann: Ethnische Minderheit, Volk und Nation. Stuttgart 1993 T. Kaczmarek: Polen und Deutschland. Von Nachbarschaft zu Partnerschaft. Bogucki 2006, . Andrzej Kaluza: Zuwanderer aus Polen in Deutschland. UTOPIE kreativ, Rosa-Luxemburg-Stiftung 2002 (pdf; 93 kB) Piotr Małoszewski: Sytuacja Polaków w Niemczech w zakresie dostępu do nauki języka ojczystego. Czy nauczanie języka polskiego skazane jest na wymarcie?
Michał Nowosielski: Relacje polskich organizacji w RFN z niemieckimi władzami. Biuletyn Instytutu Zachodniego
Lech Trzeciakowski: Polscy posłowie w Berlinie 1848–1928. Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2003 Malgorzata Warchol-Schlottmann: Polonia in Germany. The Sarmatian Review 2001 Wojciech Wrzesiński: Polski ruch narodowy w Niemczech w latach 1922–1939. Ossolineum 1993 Dariusz Matelski, Polacy w Niemczech między wojnami (1919-1939), „Przegląd Nauk Historycznych”, r. III, nr 2 (2004), Łódź 2006, s. 63–94. Krzysztof Rak: Sytuacja polskiej mniejszości narodowej w Niemczech. Warszawa 2010
Linki zewnętrzne
virtualpolen.de Społeczność Polaków w Niemczech mypolacy.de (PL)