Kaszyce

Kaszyce – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie przemyskim, w gminie Orły. Ma status sołectwa.

W latach 1954–1961 wieś należała i była siedzibą władz gromady Kaszyce, po jej zniesieniu w gromadzie Trójczyce. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa przemyskiego.

Kaszyce położone są na skraju Kotliny Sandomierskiej i Podgórza Rzeszowskiego, na terenie falistym i bezleśnym. Usytuowane około 17 km na północ od Przemyśla, 7 km na południowy zachód od Radymna i 15 km na południowy wschód od Jarosławia.

Historia Pierwsza wzmianka o wsi Kaszyce (Cassicze) pochodzi z roku 1397 i mówi o uposażeniu tamtejszego kościoła parafialnego przez Febroniusza i jego syna Spytka, dziedziców Pantalowic. Długo za datę powstania Kaszyc uznawano mylnie rok 1437, z którego pochodzi wzmianka o miejscowości w Aktach Grodzkich i Ziemskich. Genezę nazwy wsi ks. dr Henryk Hazik widział w języku wołoskim i słowie oznaczającym komórkę w plastrze miodu, zaś prof. Marian Jurkowski wskazywał na słowo kaszyca, oznaczające rodzaj umocnieniaS. Rejman, Historia miejscowości Kaszyce, w: Kaszyce. Historia parafii i miejscowości, red. J. Zdeb, D. Bajcar, Kaszyce 2024, s. 8-9..

Początki historii Kaszyc Wieś często zmieniała właścicieli, przechodząc w roku 1437 z majątku rodu Szerszeni w ręce rodziny Gołąbków. Kaszyce były również oddawane w dzierżawę, po raz pierwszy w roku 1500. W roku 1515 były własnością Andrzeja Czuryło ze Stojanic, a w roku 1589 należały do Marcina Broniowskiego, sekretarza króla Stefana Batorego i podróżnika. We wsi znajdowała się karczma oraz młyn ręczny, później zastąpiony przez młyn wodnyS. Rejman, Historia miejscowości Kaszyce, w: Kaszyce. Historia parafii i miejscowości, red. J. Zdeb, D. Bajcar, Kaszyce 2024, s. 10-13..

Kolejną potwierdzoną w źródłach właścicielką Kaszyc jest wzmiankowana dopiero w roku 1648 Krystyna Zarębianka. Niedługo po niej w 1656 roku jako właściciel wsi występuje już Piotr Gorajski. W roku 1672 Kaszyce zostają niemal doszczętnie zniszczone przez najazd tatarski, pustoszący ziemię przemyską. Wieś jednak została odbudowanaS. Rejman, Historia miejscowości Kaszyce, w: Kaszyce. Historia parafii i miejscowości, red. J. Zdeb, D. Bajcar, Kaszyce 2024, s. 14..

Gorajscy, idąc drogą wielu szlacheckich rodów, przyjęli kalwinizm, a kaplica w Kaszycach została przekształcona w zbórS. Rejman, Zarys dziejów parafii rzymskokatolickiej w Kaszycach (do 1918 r.), w: Rocznik Przemyski Historia z. 3 Tom 33, red. Z. Budzyński, J. Krochmal, Przemyśl 1997, str. 62.. Do tego momentu wieś należała do parafii w Pantalowicach i została do niej ponownie przyłączona po nawróceniu się Krystyna Gorajskiego w roku 1683. Niedługo po tym wydarzeniu Krystyn zapewne sprzedał wieś Andrzejowi ze Skorczyc Skorczyckiemu, chorążemu ziemi przemyskiej, jednak ten nie utrzymał jej zbyt długo z racji na swoje długi. W tym okresie wieś dotknęły zniszczenia związane z potopem szwedzkimS. Rejman, Historia miejscowości Kaszyce, w: Kaszyce. Historia parafii i miejscowości, red. J. Zdeb, D. Bajcar, Kaszyce 2024, s. 14-15..

Zgodnie z informacją z roku 1722 właścicielem Kaszyc był Jan Sobieski, krewny króla Jana III SobieskiegoS. Rejman, Historia miejscowości Kaszyce, w: Kaszyce. Historia parafii i miejscowości, red. J. Zdeb, D. Bajcar, Kaszyce 2024, s. 16.. W roku 1724 biskup przemyski Jan Krzysztof Szembek erygował parafię w KaszycachS. Rejman, Zarys dziejów parafii rzymskokatolickiej w Kaszycach (do 1918 r.), w: Rocznik Przemyski Historia z. 3 Tom 33, red. Z. Budzyński, J. Krochmal, Przemyśl 1997, str. 63.. W kolejnych latach wieś zmieniała właścicieli, również w okresie zaborów, na dłużej trafiając w ręce rodziny Górskich. W miejscowości istniała wtedy starszyzna gminna na czele z wójtem oraz przysiężnymS. Rejman, Historia miejscowości Kaszyce, w: Kaszyce. Historia parafii i miejscowości, red. J. Zdeb, D. Bajcar, Kaszyce 2024, s. 17.. Po I rozbiorze Polski w 1772 roku Kaszyce znalazły się pod zaborem austriackim, jako część Galicji.

W trakcie powstania styczniowego miejscowi chłopi za zezwoleniem właściciela wsi Macieja Górskiego ćwiczyli posługiwanie się bronią pod pozorem polowania na ptaki (dlatego też nazywano ich ptasznikami). Zostali jednak zdekonspirowani przez karczmarza z pobliskiej karczmy "Pijawka" i zamordowani w wyniku zasadzkiS. Rejman, Historia miejscowości Kaszyce, w: Kaszyce. Historia parafii i miejscowości, red. J. Zdeb, D. Bajcar, Kaszyce 2024, s. 19..

W roku 1862 gmina Kaszyce zobowiązała się do stworzenia szkoły, która powstała zapewne niedługo później i początkowo miała charakter szkoły jednoklasowej, ale w 1912 roku realizowała już plan nauczania dla szkół dwuklasowychS. Rejman, Historia miejscowości Kaszyce, w: Kaszyce. Historia parafii i miejscowości, red. J. Zdeb, D. Bajcar, Kaszyce 2024, s. 21..

Wybuch I wojny światowej i okres międzywojenny Wybuch I wojny światowej początkowo spotkał się z pewnym entuzjazmem mieszkańców Galicji, którzy widzieli w niej szansę na odbudowę państwa polskiego. Podobnie było w Kaszycach, których mieszkańcy zgłosili się do służby w Legionach Polskich. W 1914 roku w miejscowości stacjonował przez dwa tygodnie pułk artylerii górskiejS. Rejman, Historia miejscowości Kaszyce, w: Kaszyce. Historia parafii i miejscowości, red. J. Zdeb, D. Bajcar, Kaszyce 2024, s. 22..

Zmiany na froncie spowodowały jednak, że mieszkańcy Kaszyc zostali wysiedleni, a niedługo po tym wydarzeniu do wsi wkroczyli Rosjanie. Szkoła została niemal całkowicie zniszczona, a wiele budynków wraz z dworem i plebanią Rosjanie zrabowali. Mieszkańcy wsi po powrocie do niej musieli zająć się jej odbudową, która nastręczała wiele problemów. Mimo tego w roku 1915 powstał we wsi miejscowy oddział Komitetu Narodowego, co dobrze świadczy o patriotyzmie mieszkańców. Według kroniki parafialnej w trakcie I wojny światowej życie straciło 18 parafian, a wieś bardzo zubożałaS. Rejman, Historia miejscowości Kaszyce, w: Kaszyce. Historia parafii i miejscowości, red. J. Zdeb, D. Bajcar, Kaszyce 2024, s. 24..

Po odzyskaniu niepodległości w II Rzeczypospolitej Kaszyce należały do gminy Chłopice w powiecie jarosławskim województwa lwowskiego. W tym czasie Kaszyce był zamieszkane głównie przez Polaków. Z walką o niepodległość Polski związany był pochodzący z Kaszyc dowódca obrony Lwowa Czesław Mączyński. W 20-leciu międzywojennym ważną rolę w odbudowie Kaszyc odegrał ks. Jan Świdnicki, związany z Kaszycami od 1910 rokuS. Rejman, Parafia Kaszyce w czasie posługi księdza Jana Świdnickiego, w: Kaszyce. Historia parafii i miejscowości, red. J. Zdeb, D. Bajcar, Kaszyce 2024, s. 59.. Był on propagatorem rozwoju ruchu spółdzielczego, w ramach którego w Kaszycach powstała „Kasa Stefczyka”, miał też swój udział w odbudowie szkoły, zniszczonej przez działania wojenne i pożar Kaszyc z roku 1923S. Rejman, Parafia Kaszyce w czasie posługi księdza Jana Świdnickiego, w: Kaszyce. Historia parafii i miejscowości, red. J. Zdeb, D. Bajcar, Kaszyce 2024, s. 68.. Nowy budynek szkolny oddano do użytku w 1938 rokuS. Rejman, Historia miejscowości Kaszyce, w: Kaszyce. Historia parafii i miejscowości, red. J. Zdeb, D. Bajcar, Kaszyce 2024, s. 28.. Efektem jego działań było także odnowienie kościoła i plebanii, wyposażenie ich w sprzęt i oprzyrządowanie liturgiczne oraz rozpoczęcie funkcjonowania biblioteki parafialnejS. Rejman, Parafia Kaszyce w czasie posługi księdza Jana Świdnickiego, w: Kaszyce. Historia parafii i miejscowości, red. J. Zdeb, D. Bajcar, Kaszyce 2024, s. 62-67.. W roku 1923 wraz z parafianami zakupił figurkę Matki Boskiej, która została umieszczona przed miejscową szkołąS. Rejman, Parafia Kaszyce w czasie posługi księdza Jana Świdnickiego, w: Kaszyce. Historia parafii i miejscowości, red. J. Zdeb, D. Bajcar, Kaszyce 2024, s. 66..

W 20-leciu międzywojennym dużą skalę przybrała emigracja mieszkańców z Kaszyc, która w niektórych latach sięgała od stu do dwustu osób rocznie. Emigranci często nie wracali już do ojczyzny, a darowizny przekazywane przez nich rodakom w kraju miały spory wpływ na sytuację ekonomiczną wsi. Zahamowanie emigracji spowodował dopiero wielki kryzys gospodarczyS. Rejman, Historia miejscowości Kaszyce, w: Kaszyce. Historia parafii i miejscowości, red. J. Zdeb, D. Bajcar, Kaszyce 2024, s. 29-30..

Większość mieszkańców Kaszyc stanowili nadal rolnicy, ale niektórzy kaszyczanie zdołali osiągnąć awans społeczny, często poprzez karierę wojskową. We wsi powstała spółdzielnia mleczarska, a postawy patriotyczne i umiejętności żołnierskie młodych Kaszyczan kształtowały swoją działalnością organizacje „Orlęta” i „Strzelec”. Z inicjatywy ich członków w 1935 roku powołano do życia organizację sportowąS. Rejman, Parafia Kaszyce w czasie posługi księdza Jana Świdnickiego, w: Kaszyce. Historia parafii i miejscowości, red. J. Zdeb, D. Bajcar, Kaszyce 2024, s. 30-31..

Od II wojny światowej do współczesności Gdy 30 sierpnia 1939 r. ogłoszono powszechną mobilizację, wielu mieszkańców Kaszyc udało się do jednostek wojskowych, m.in. do Jarosławia i Radymna. O napaści Niemiec na Polskę mieszkańcy Kaszyc przekonali się już 1 września, kiedy niemieckie bombowce zbombardowały Kosienice i Chłopice. Pierwsi niemieccy żołnierze weszli do Kaszyc 10 września, był to korpus pancerny gen. Kleista. Po klęsce wrześniowej Kaszyce trafiły pod okupację niemiecką. W czasie II wojny światowej mieszkańcy Kaszyc byli często prześladowani, zarówno przez Niemców jak i UkraińcówS. Rejman, D. Bajcar, Historia miejscowości Kaszyce, w: Kaszyce. Historia parafii i miejscowości, red. J. Zdeb, D. Bajcar, Kaszyce 2024, s. 31-39..

7 marca 1943 r. Niemcy, prawdopodobnie wraz z Ukraińcami (na co wskazują ustalenia śledztwa IPN z 2005 o osobach przeprowadzających pacyfikację posługujących się m.in. językiem ukraińskim) przeprowadzili pacyfikację miejscowości. Podczas akcji zginęło od 119 do nawet 146 osób (dokładna liczba ofiar jest trudna do ustalenia, m.in. dlatego, że część z nich pochodziła spoza wioski, jednak szacuje się, że w samych Kaszycach zginęło co najmniej 114 Polaków, a oprócz tego także 22 pochodzących z innych pobliskich wiosekhttps://powiat.przemysl.pl/80-rocznica-pacyfikacji-kaszyc/S. Rejman, D. Bajcar, Historia miejscowości Kaszyce, w: Kaszyce. Historia parafii i miejscowości, red. J. Zdeb, D. Bajcar, Kaszyce 2024, s. 37.). Dowódcą akcji był Franz SchmidtArtykuł o pacyfikacji m.in. Kaszyc..

W 1944 roku Kaszyce zostały zajęte przez Armię Czerwoną, co zakończyło okupację niemiecką.