mały|Nacjonaliści protestujący przeciwko gejom podczas Marszu Równości w Rzeszowie (2018)Homofobia (od: homoseksualność i fobia) – negatywne postawy i uczucia wobec homoseksualności lub osób postrzeganych jako lesbijki lub geje. Definiowana jako nienawiść, pogarda, uprzedzenia, niechęć, wstręt lub antypatia wobec osób homoseksualnych, może być oparta na irracjonalnym lęku lub niewiedzy, często wiąże się z przekonaniami religijnymi oraz może skutkować dyskryminacją, prześladowaniem i innymi rodzajami przemocy.thumb|„Stop Tęczowej Zarazie”, „Stop Pedofilii” – akcja z wykorzystaniem furgonetki (Gorzów Wlkp., 2019)Pojęcie homofobii może dotyczyć również osób biseksualnych i transpłciowych, ale na określenie uprzedzeń wobec tych grup stosuje się także ściślejsze terminy, jak odpowiednio „bifobia” i „transfobia”. Jednoczesna homofobia i seksizm skierowane przeciwko lesbijkom nazywana jest natomiast „lesbofobią”. Homofobia może przejawiać się na poziomie jednostkowym lub przybierać w danym społeczeństwie charakter zbiorowy. Termin „heteroseksizm” bywa odnoszony do instytucjonalnych form homofobii, niebędących indywidualnymi postawami.thumb|Demonstranci w akcie homofobii pokazują wulgarny gest środkowego palca w stronę uczestników Marszu Równości w Częstochowie (2016)W celu zwrócenia uwagi na doświadczaną przez osoby LGBT przemoc i dyskryminację corocznie 17 maja obchodzony jest Międzynarodowy Dzień Przeciw Homofobii, Transfobii i Bifobii, oficjalnie uznawany przez szereg państw i instytucji międzynarodowych.
Terminologia Pochodzenie Termin „homofobia” został wprowadzony do dyskursu naukowego w 1972 przez psychologa i działacza na rzecz równouprawnienia osób homoseksualnych George’a Weinberga w jego książce Society and the Healthy Homosexual. Określenie stało się ważnym narzędziem dla osób homoseksualnych, ich sojuszników, a także organizacji równościowych jako nazwa ogółu przejawów stygmatyzacji doświadczanych przez gejów i lesbijki na gruncie zawodowym i prywatnym. W rozumieniu Weinberga homofobia to lęk o podłożu społecznym i religijnym.
W 1969 roku termin został użyty przez amerykański tygodnik „Time”, w znaczeniu przeciwstawnym homofilii, czyli przyjazności wobec osób i relacji homoseksualnychThe Homosexual: Newly Visible, Newly Understood, Time Magazine, 31. Oct 1969..
Wainwright Churchill wprowadził w książce Homosexual Behavior Among Males: A Cross-cultural and Cross Species Investigation (1967) termin „homoerotofobia”, o podobnym zakresie znaczeniowym. Określenie to nie jest jednak często używane.
Definicje Społecznik Warren J. Blumenfeld zdefiniował homofobię jako przekonanie, że heteroseksualizm powinien być jedyną akceptowaną orientacją seksualną oraz jako strach i nienawiść do osób, które pociąga ta sama płeć. Obecnie definicję taką przypisuje się terminowi „heteroseksizm”.
Weinberg pod nazwą „homofobia” opisał obsesyjny lęk przed zetknięciem się z osobami homoseksualnymi, lęk przed własną homoseksualnością oraz byciem skategoryzowanym jako osoba homoseksualna. Jego zdaniem homofobia w takim rozumieniu stanowi partykularny rodzaj fobii izolowanej na równi z innymi fobiami. To jednak nie przełożyło się na ujęcie homofobii w przeszłych i aktualnych klasyfikacjach chorób i zaburzeń (ICD-10 i DSM-IV).
Termin „homofobia” został w 1993 r. skrytykowany w artykule naukowym jako często używany do nieuprawnionej pejoratywnej oceny, analogicznie do błędnej konstrukcji tzw. „choroby homoseksualnej” w przeszłości. Autorzy artykułu postulowali w nim konieczność dalszych prac nad konsensusem w sprawie jednoznacznej i jasnej definicji homofobii. Wskazywali też, że może istnieć rodzina pokrewnych terminów o bardzo różnym stopniu ogólności, ramach której z bardzo ogólnych terminów (np. „homonegatywność”) będzie można wyodrębnić podzbiory (np.: „homofobia”, „homoagresywność” itp.).
18 stycznia 2006 Parlament Europejski w swojej rezolucji zdefiniował homofobię jako „nieuzasadniony lęk i niechęć wobec homoseksualności oraz osób homoseksualnych, biseksualnych i transseksualnych, oparte na uprzedzeniach, podobnie jak rasizm, ksenofobia, antysemityzm i seksizm”.
Klasyfikacja przejawów
Homofobia zinstytucjonalizowana Homofobia zinstytucjonalizowana (lub instytucjonalna) to zjawisko polegające na celowej (bezpośredniej) dyskryminacji osób homoseksualnych przez organy państwoweTully, C.T. (2000). Lesbians, gays & the empowerment perspective. Columbia University Press. ., związki religijne i media, oraz wspieraniu tej dyskryminacji na różnych polach, np. w systemie edukacji, służbie zdrowia (lub próby utrudnienia dostępu do niej), prawie spadkowym, prawie małżeńskimStewart, C. (2001). Homosexuality and the law: a dictionary. ABC-CLIO. s. 145–146. . i prawie rodzinnym (np. kwestia adopcji, w tym próby utrudniania jej). Instytucje mogą również rozpowszechniać mity na temat osób homoseksualnych oraz instygować ich odczłowieczające traktowanie. Poniższe listy przywołują przykłady zinstytucjonalizowanej homofobii w różnych instytucjach społecznych.
Państwo mały|Resztki biblioteki należącej do Instytutu Seksuologicznego w Berlinie, kilka dni przed spaleniem jej zbiorów książkowych podczas kampanii niszczenia książek w 1933 roku nieuznawanie przez państwo związków osób tej samej płci (np. pod pozorem „obrony moralności publicznej”), obecność w prawie, organizowanie plebiscytów decydujących o prawach człowieka, narażające dobrobyt osób homoseksualnych, cenzurowanie, niszczenie dzieł kulturalnych i naukowych (np. zniszczenie Instytutu Seksuologicznego)Leonidas Hill (2001). „The Nazi Attack on ‘Un-German’ Literature, 1933–1945” w: The Holocaust and the Book: Destruction and Preservation. przez instytucje państwowe ze względu na wątki homoseksualne, lub sugerowanie cenzurowania lub niszczenia ich, bądź też ograniczanie dostępu do nich, postulowanie opodatkowania osób homoseksualnych ze względu na orientację seksualną, wrogość państwa wobec inicjatyw mających na celu chronienie praw człowieka w aspekcie osób homoseksualnych i zwracania uwagi na problem homofobii oskarżanie osób LGBT przez polityków o niezawinione przez nie zjawiska, np. spowodowanie epidemii i „upadku ludzkości”, wrogość organów administracji państwowej wobec osób tworzących inicjatywy przeciwko homofobii lub mające na celu integrację, stosowanie homofobicznej retoryki, np. dla pozyskiwania elektoratu (zwłaszcza przez populistów), fałszywe nazywanie homoseksualności chorobą, zaniedbywanie obowiązków państwa w kwestii zapewnienia bezpieczeństwa osobom homoseksualnym (również utrudnienia w zgłaszaniu przestępstw nienawiści na policji) oraz karaniu sprawców przestępstw motywowanych homofobią, brak reakcji ze strony kluczowych urzędów państwa (np. prezydenta) na przemoc wobec osób LGBT, marginalizacja polityczna osób homoseksualnych lub nawoływanie do niej, stosowanie różnego wieku przyzwolenia dla par homoseksualnych, niż dla par heteroseksualnych, odwoływanie wydarzeń związanych ze społecznością LGBT, powstrzymywanie działalności społecznej osób homoseksualnych (np. przez próby utrudniania jej, prześladowania, uniemożliwianie, instytucjonalne utrudnianie jej oraz bojkot organizacji sprzyjających równouprawnieniu), odmawianie azylu osobom homoseksualnym będących obywatelami państw, gdzie homoseksualność jest karana, przez państwa, gdzie jest ona legalna, arbitralne kwestionowanie orientacji seksualnej, np. osoby starającej się o azyl, ujawnianie orientacji seksualnej osób homoseksualnych bez ich wyraźnej zgody (celowe lub wynikające z zaniedbania), zwłaszcza wtedy, gdy naraża to daną osobę na przemoc, stosowanie testów mających na celu ustalanie orientacji seksualnej (sama procedura jest odczłowieczająca np. przez pseudomedyczne testy analne, ale również przeprowadzanie jej w celu odmawiania osobom homoseksualnym wiz wjazdowych lub w penalizacji), stosowanie kar cielesnych wobec osób homoseksualnych (np. biczowania), urządzanie polowań na osoby homoseksualne, arbitralne aresztowanie osób homoseksualnych (np. pod pretekstem naruszenia kwarantanny), szantażowanie osób homoseksualnych, zbieranie materiałów na temat orientacji seksualnej danej osoby (np. Akcja „Hiacynt”), także w konkretnym celu, np. wymuszania współpracy z agencją wywiadowczą, więzienie osób homoseksualnych (po pokonaniu nazistowskich Niemiec w 1945 r. więźniowie skazani na podstawie paragrafu 175 nie zostali zwolnieni), utrzymywanie rejestru karnego biorącego pod uwagę homofobiczne przepisy i sprawiające trudności w życiu społecznym (np. paragraf 175 w Niemczech lub Sekcja 28 Local Government Act 1988), torturowanie osób homoseksualnych, nagradzanie zachowań homofobicznych, homofobiczne wypowiedzi i retoryka kandydatów na urzędyNp. Krzysztof Bosak, Szymon Hołownia i Małgorzata Kidawa-Błońska. oraz osób sprawujących władzęNp. Andrzej Duda. w państwie (włącznie z odmawianiem osobom homoseksualnym formalnego uznania ich związków, proponowaniem kary więzienia i grzywny dla osób wchodzących w związek jednopłciowy, grożeniem pobiciem przez polityka, podżeganiem polityków do stosowania przemocy wobec osób homoseksualnych lub powoływanie się na nią), bezczynność policji wobec przemocy wobec osób LGBT, bezczynność wobec homofobicznych zachowań polityków, bezczynność wobec pseudonaukowych terapii konwersyjnych (uznanych też za torturę) lub próby forsowania ich, wykluczanie osób LGBT ze społeczności, dyskredytowanie osób homoseksualnych jako kandydatów politycznych tylko ze względu na orientację seksualną, próby wykluczania z zawodów lub tworzenie tzw. „stref wolnych od LGBT”, przemoc policji i innych podmiotów państwa wobec osób LGBT, próby organizowania przemocy wobec osób homoseksualnych lub zwolenników ich równouprawnienia (np. tworzenie przez polityka manifestu stworzenia chrześcijańskiej armii do prowadzenia „biblijnej świętej wojny” z „niewiernymi”), również podczas wydarzeń, zabijanie osób homoseksualnych (również masowe).
Sądownictwo uniemożliwianie przez sąd możliwości zawarcia małżeństwa lub innej formy związku, uniemożliwianie przez sąd uznania zawartego małżeństwa (np. przez odmówienie transkrypcji), blokowanie procesów sądowych dotyczących praw osób homoseksualnych (włącznie z procesami dotyczącymi dyskryminacji) legitymizowanie homofobicznej kampanii opartej o pseudonaukowe treści (np. podważone badania Marka Regnerusa i Paula Camerona) oraz nazywanie jej „edukacyjno-informacyjną”.
Służba zdrowia próby utrudnienia dostępu do odpowiedniej opieki medycznej restrykcje pobierania krwi od mężczyzn uprawiających seks z mężczyznami
Kultura i media thumb|Naklejki „Strefa wolna od LGBT” dystrybuowane w „Gazecie Polskiej”. używanie przez osobowości radiowe i telewizyjne fałszywych, hańbiących i pogardliwych komentarzy wobec osób homoseksualnych, oraz teorii spiskowych, obwinianie osób LGBT o niezawinione przez nie skandale, oraz katastrofy, np. epidemię, używanie i pobłażliwe traktowanie mowy nienawiści w mediach, marginalizowanie osób LGBT w mediach, cenzurowanie scen okazywania sobie uczuć przez pary osób tej samej płci, ze względu na uznanie ich za skandaliczne lub nieadekwatne dla widzów danej grupy wiekowej, choć identyczne lub podobne zachowania heteroseksualne nie są poddawane cenzurze (np. w październiku 2012, w wyemitowanym na antenie greckiej telewizji publicznej serialu produkcji brytyjsko-amerykańskiej Downton Abbey wycięto scenę pocałunku dwóch mężczyzn. Po fali protestów zwracających uwagę na to, że pocałunek osób tej samej płci nie jest pokazywany, podczas gdy pocałunek heteroseksualny jest, zarząd telewizji ERT poinformował, że materiał został ocenzurowany ze względu na ramy czasowe, w jakich został wyemitowany oraz przyznaną kategorię wiekową), cenzurowanie postaci oraz symboli LGBT w mediach (np. przez celowe odbarwianie tęczowej flagi) i kulturze (np. przez usuwanie wątków LGBT przez dystrybutorów w Polsce i Rosji), cenzurowanie całości dzieł kultury ze względu na wątek LGBT,