Suseł perełkowany (Spermophilus suslicus) – średniej wielkości gryzoń z rodziny wiewiórkowatych. Wielkością i kształtem zbliżony do wiewiórki, ale różni się od niej barwą sierści, mniejszymi uszami i krótszym ogonem. Jest gatunkiem endemicznym we wschodniej Europie. Występuje w Rosji, na Ukrainie, w Mołdawii, w niewielkim zakresie na Białorusi oraz w południowo-wschodniej Polsce. Suseł perełkowany jest zaliczany do gatunków zanikających. W Polsce spotykany jest jedynie między Wieprzem a Bugiem i jest objęty ochroną gatunkową, zaś cztery zwarte kolonie są objęte ochroną rezerwatową.

Systematyka Suseł perełkowany po raz pierwszy został opisany przez Johanna Güldenstaedta w 1770 jako Mus suslicus. W 1816 roku Lorenz Oken użył nazwy rodzajowej Citellus, ale Międzynarodowa Komisja Nomenklatury Zoologicznej anulowała to oznaczenie w 1956 roku. W 1825 roku Frédéric Cuvier włączył gatunek do nowego rodzaju Spermophilus.

Podgatunki:

S. suslicus suslicus Güldenstaedt, 1770 – typowa lokalizacja: Tambow, Rosja S. suslicus boristhenicus Pusanov, 1958 – typowa lokalizacja: między Dniestrem a Bugiem, Ukraina S. suslicus guttatus Pallas, 1770 (syn.: S. suslicus guttulatus Schinz, 1845; S. suslicus leucopictus Dondorff, 1792) S. suslicus volhynensis Reshetnik, 1946 – typowa lokalizacja: północno–wschodnia część obwodu wołyńskiego, na prawym brzegu Bugu, w rejonie Łucka i Równego, Ukraina S. suslicus ognevi Reshetnik, 1946 – typowa lokalizacja: między Dniestrem a Prutem, Ukraina

Polskie populacje S. suslicus zostały w 1984 roku zaliczone do podgatunku S. suslicus volhynensis. Ze względu na wyraźne zróżnicowanie w obrębie populacji występującej na Wołyniu i w konsekwencji wydzielenie z niej odrębnego podgatunku z lokalizacją, której granicę zachodnią wyznacza rzeka Bug, coraz częściej pojawiał się jednak pogląd, że polskie susły perełkowane powinny być zaliczane do podgatunku S. suslicus boristhenicus. Dla naukowców ekspansja gatunku z rejonu Lwowa zdawała się bardziej prawdopodobna, bowiem w migracji gatunku od strony Wołynia naturalną przeszkodę stanowiłby Bug. Badania genetyczne susłów z polskiej (kolonia w Chochłowie) oraz lwowskiej populacji (z kolonii w miejscowościach: Boratyn, Chorobrów, Murowane i Sawczyn) wykazały ich bliskie pokrewieństwo. Wyniki tych badań dają więc potwierdzenie tezie, że populację susła perełkowanego z Chochłowa należy zaliczać do formy S. suslicus boristhenicus. Te same badania wykazały jednak bliższe pokrewieństwo pozostałych polskich kolonii z populacjami S. suslicus volhynensis, czyli z podgatunkiem z Wołynia. Jest więc prawdopodobne, że w Polsce występują równolegle przedstawiciele dwóch wymienionych podgatunków. Badacze nie wykluczają jednak, że polskie susły spokrewnione z S. suslicus volhynensis powinny zostać wydzielone do szóstego, odrębnego podgatunku.

Analiza przeprowadzona w 2024 roku przez rosyjskich zoologów wykazała że populacja z Polski, Mołdawii, Białorusi i południowo-zachodniej Ukrainy różni się kariotypem, morfologią i mtDNA od populacji z południowo-wschodniej Ukrainy i Rosji, i powinna być uznana za odrębny gatunek – S. odessanus; naturalną barierą pomiędzy obiema populacjami jest rzeka Dniepr.

Etymologia Nazwa rodzajowa Spermophilus pochodzi od dwóch greckich słów (gr. spermatos – nasiono – oraz phileo – kochać) i można ją przetłumaczyć jako: „lubiący nasiona”. Synonimiczna nazwa rodzajowa Citellus pochodzi od łacińskiego określenia susła. Niektórzy autorzy wywodzą także tę nazwę od łacińskiego „citus”, czyli słowa odnoszącego się do szybkości zwierzęcia.

Polskie nazewnictwo Polska nazwa „suseł” pochodzi prawdopodobnie od prasłowiańskiego słowa „susati” używanego na określenie syczenia, świstania czy szeleszczenia. Pierwsze pisemne wzmianki o susłach pochodzą z XV wieku, kiedy to używano dla nich określenia „susołek”, a we wschodnich częściach kraju „suslik”. Słowo „suslik” do dziś funkcjonuje w rosyjskojęzycznych nazwach susłów. Słowo „perełkowany” wiąże się z ubarwieniem futra zwierzęcia. Żółtawo-szaro-brązowa sierść susła perełkowanego jest nakrapiana wyraźnymi białymi plamkami – „perełkami” utworzonymi przez kępki włosów wybarwionych na końcach na biało. Plamki kontrastują z sąsiadującymi fragmentami wybarwionymi na ciemno. W XIX wieku używano także alternatywnego określenia dla tego susła – „kroplisty”.

Genetyka Garnitur chromosomowy Spermophilus suslicus tworzy 36 par chromosomów, lecz zoolodzy zwracają uwagę, że w koloniach zlokalizowanych na wschód od Dniepru kariotyp składa się z 34 chromosomów. Wielu taksonomów wydziela te osobniki do odrębnego gatunku określanego S. odessanus, który tworzy populację bardziej narażoną na wyginięcie niż Spermophilus suslicus.

Osobniki susła perełkowanego z populacji żyjącej w rejonie portu lotniczego Lublin–Świdnik są do siebie genetycznie bardzo podobne. Jest to prawdopodobnie efekt inbredu, bowiem cała populacja kolonii jest potomstwem kilkudziesięciu sztuk susłów przypadkowo introdukowanych z Zamojszczyzny.

Budowa ciała thumb|left|Po prawej futro susła perełkowanego Suseł perełkowany jest gryzoniem o średniej wielkości (178–247 mm), podobnym do wiewiórki. Różni się od niej ubarwieniem sierści, długością ogona i uszu. Porośnięty sztywną sierścią ogon ma długość 2,5–5,6 cm. Uszy bardzo krótkie, niemal całkowicie ukryte w sierści głowy. Gęsta, żółtawo-szaro-brązowa sierść części grzbietowej jest nakrapiana wyraźnymi białymi plamkami – „perełkami” – o średnicy około 4 mm. Sierść na klatce piersiowej jest szaro-ruda lub szaro-żółta, zaś na bokach żółtawo-szara. Sierść starszych susłów staje się jaśniejsza od sierści młodych osobników po linieniu. Oczy duże, ciemne, o żółtawej źrenicy. Przednie, chwytne łapy są wyposażone w 4 palce i mają płaskie, długie i mocne pazury, pomocne w kopaniu nor. Łapy tylne mają po 5 palców. W zależności od pory roku, masa ciała dorosłego susła może wynosić od 170 g do 450 g, a wyjątkowo nawet do 490 g. Masa ciała zwiększa się w okresie od wiosny do jesieni, kiedy susły przygotowują się do przetrwania zimy. Podczas snu zimowego organizm susła czerpie energię z nagromadzonych wcześniej zapasów tłuszczu, więc do wiosny masa ciała powoli spada. Dorosłe samce są większe od samic. Wzór zębowy susła perełkowanego: .

Tryb życia S. suslicus jest zwierzęciem stadnym i wiedzie życie w rodzinnych grupach. Rodzinne klany łączą się razem w kolonie, które wspólnie zajmują dane siedlisko. Każdy suseł buduje swoją oddzielną, indywidualną norę. Motorem rozbudowy kolonii są migracje samców, które, dołączając do innej grupy, przyczyniają się do wymiany materiału genetycznego.

Aktywność dobowa Suseł perełkowany prowadzi dzienny tryb życia. Aktywność jest zależna od panującej pogody. W dni deszczowe gryzoń nie opuszcza kryjówki, natomiast w dni słoneczne aktywność rozpoczyna w godzinach porannych. Z nory wychodzi zazwyczaj między 8.00 a 9.00, ale zdarzają się osobniki zaczynające aktywność o 1–2 godziny wcześniej. Do południa norę opuszcza około 93% susłów. Po południu – szczególnie u starszych osobników – następuje wyraźne zmniejszenie aktywności, która wzrasta ponownie między 16.00 a 18.00. Do nor chowają się przed zmrokiem, kiedy obniża się temperatura powietrza i rośnie wilgotność. Sporadycznie można jednak zaobserwować pojedyncze osobniki poza norą także po zmroku.

Roczny cykl życiowy Wiosna thumb|Ślady pierwszego opuszczenia nory na wiosnę – rejon Odessy Suseł perełkowany – jak przedstawiciele wszystkich gatunków rodzaju Spermophilus – spędza większą część swojego życia w stanie hibernacji. Aktywność rozpoczyna wczesną wiosną. Wówczas budzi się ze snu zimowego i wychodzi z nory. Sam okres budzenia nie jest stały i trwa zazwyczaj 11–15 dni, a dokładny czas zależy od zmienności klimatycznej i od lokalizacji geograficznej danej kolonii. Im dłużej utrzymują się chłody, tym bardziej czas opuszczenia nory się opóźnia. Najpierw ze snu budzą się samce (w Polsce – w połowie marca), a dopiero w około 2 tygodnie później samice. Takie zachowanie jest wspólne dla plemienia świstaków. Największa liczba susłów opuszcza norę, gdy temperatura powietrza zaczyna przekraczać 10 °C i nie spada poniżej 0 °C. U samców zaraz po przebudzeniu rusza intensywna spermatogeneza i proces rozwoju jąder. Gruczoły płciowe dodatkowe męskie (glandulae genitales accessoriae masculine) znacznie się powiększają tak, że samce zaraz po przebudzeniu samic są w gotowości do zalotów. Rywalizacja o partnerki bywa często dość agresywna, a rozpoczyna się od intensywnego poszukiwania na dość rozległych terenach. W ten sposób kolonie rozszerzają się, a materiał genetyczny ulega przemieszaniu. Susły perełkowane są zwierzętami monoestralnymi, czyli rozmnażającymi się tylko jeden raz w roku. Ruja rozpoczyna się w kwietniu, a jako pierwsze w tę fazę wchodzą samice dorosłe, czyli dwuletnie i starsze. Estrus u osobników jednorocznych rozpoczyna się później i nie występuje u wszystkich samic danego rocznika. Susły na ten krótki czas łączą się w pary i tylko wtedy razem przebywają w jednej norze. Po trwających od kilku godzin do 2 dni godach partnerzy wracają do samotnego trybu życia. U samców po okresie kopulacji odnotowano zanik gonad.

Rozród Ciąża trwa od 22 do 26 dni. Liczba embrionów u samicy zawiera się zwykle w przedziale 6 do 9, z których rodzi się 3 do 8 młodych (zwykle 4–7, średnio 5,5). Masa ciała susła po urodzeniu wynosi 30–50 g, by w pełni lata wzrosnąć do 120–240 g. Młode rodzą się nagie i ślepe. Oczy otwierają po około 3 tygodniach; matka karmi je przez 4–5 tygodni. Po tym okresie, mniej więcej w trzeciej dekadzie maja, zaczynają opuszczać norę. Od tego momentu zaczynają przyjmować pokarm stały. Po 7–10 dniach od pierwszego wyjścia zaczynają wieść samodzielne życie, ale przez okres 1–2 miesięcy żerują samodzielnie, ale pozostają pod opieką samicy. Nieco szybciej usamodzielniają się samce. Od początku czerwca do połowy lipca trwa ekspansywne rozsiedlanie kolonii. Część młodych pozostaje blisko rodzinnej nory, a część rusza dalej w poszukiwaniu nowego miejsca. Pierwsze próby kopania własnych nor podejmowane są już po miesiącu od opuszczenia nory rodzinnej. Młode zajmują także opuszczone nory albo przysposabiają nory kretów. Badania przeprowadzone w 1984 roku wykazały, że w badanej populacji w pobliżu nory macierzystej pozostawało 40,7% młodych, zaś pozostałe migrowały w promieniu 50 m. Późniejsze badania udowodniły, że susły migrują także dalej – w promieniu 500 m. Migracje są konieczne dla przetrwania gatunku. Przy zbyt dużym zagęszczeniu susły przestają się rozmnażać.

Przygotowania do zimy thumb|Suseł perełkowany u wylotu nory Okres przygotowań do snu zimowego rozpoczyna się na przełomie lipca i sierpnia. Susły zaczynają się odżywiać kaloryczniej, przyjmują więcej węglowodanów pochodzących z nasion traw, a tkanka tłuszczowa brunatna znacznie się rozbudowuje tworząc rezerwę energetyczną na czas hibernacji. Masa ciała susła zaczyna się więc w tym okresie wyraźnie zwiększać. Każdy suseł rozpoczyna też indywidualne przygotowywanie nory na okres zimowy. Budowane są nowe nory, przebudowywane stare, a w bocznych odgałęzieniach korytarzy magazynowane są niewielkie ilości żywności. Do spiżarni trafiają nasiona traw, w tym zbóż, ostrożnia i fiołków. Ukośny korytarz zostaje zasypany od środka ziemią, pozyskaną z wydrążonego dodatkowego pionowego szybu, który kończy się ślepo 20–30 cm poniżej poziomu ziemi. To miejsce, które izoluje norę przez zimę, a na wiosnę pozwala na szybkie dokończenie otworu i wydostanie się na powierzchnię. Dorosłe susły rzadko opuszczają nory już we wrześniu. Aktywność samców i samic gwałtownie zmniejsza się w tym samym okresie. Młode potrzebują nieco więcej czasu na przygotowanie nory i zgromadzenie większej ilości tłuszczu, więc widywane są na zewnątrz nor do października.

Sen zimowy