Krzyżodziób sosnowy (Loxia pytyopsittacus) – gatunek małego ptaka z rodziny łuszczakowatych (Fringillidae). Zamieszkuje Europę, głównie północną, oraz przyległy południowo-zachodni skraj Syberii. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Systematyka Po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego gatunek ten opisał Moritz Balthasar Borkhausen w 1793 roku. Autor nadał mu nazwę Loxia pytyopsittacus, która obowiązuje do tej pory. Nie wskazał miejsca typowego; w 1904 roku Hartert wyznaczył jako miejsce typowe Szwecję. Jest to gatunek monotypowy.
Występowanie To gatunek północny. Zamieszkuje północną Europę, od Półwyspu Skandynawskiego po kraje bałtyckie i europejską część Rosji, przyległy południowo-zachodni skraj Syberii, a także północno-wschodnią Szkocję. Jest to ptak osiadły lub migrujący zwykle na niewielkie odległości.
W Polsce dawniej skrajnie nielicznie gniazdował na północy kraju (ostatnie potwierdzone lęgi odnotowano w 1962 roku na Mierzei Helskiej), obecnie rzadko zalatuje (obserwowany do marca). Znacznie rzadszy od podobnego krzyżodzioba świerkowego. Spotyka się go pojedynczo lub w małych grupach w trakcie nalotów populacji ze wschodu.
Zapis kopalny potwierdza jego istnienie już w plejstocenie. Jego skamieniałości odkryto w osadach ze środkowego plejstocenu we Francji oraz w osadach z późnego plejstocenu we Francji, we Włoszech i w Czechach. W Polsce jego skamieniałości odkryto w Jaskini na Biśniku.
Morfologia Wygląd Podobny do krzyżodzioba świerkowego, ale o silniejszej, krępej sylwetce, grubszej szyi, dużej głowie z płaskim czołem i potężniejszym skrzyżowanym dziobie. Jest też od niego większy. Samce ceglastoczerwone, mają bardziej amarantowy odcień w porównaniu z jego krewniakiem, samice żółtozielone, u obu płci ciemne skrzydła. Silna budowa dzioba, który jest wysoki u nasady i ma wybrzuszoną żuchwę, pozwala mu na wyłuskiwanie nasion (poprzez podważanie łusek) z twardych szyszek sosny, czego krzyżodziób świerkowy nie potrafi. Oba spokrewnione gatunki rozróżnia się po kształcie głowy i wysokości dzioba, choć w terenie jest to dość trudne. Wymiary średnie Długość ciała ok. 17–18 cm Rozpiętość skrzydeł ok. 29 cm Masa ciała ok. 44–69 g
Biotop Stare, otwarte bory sosnowe, niekiedy świerkowe, głównie północnej Europy. Czasem zamieszkuje drzewostany o innym składzie gatunkowym, ale i tam musi przeważać sosna.
Rozród 200px|thumb|lewo|Jajo z kolekcji muzealnej thumb|250px|Samiec na ilustracji autorstwa von Wrighta Okres lęgowy Trwa od marca do maja. W sezonie ptaki wyprowadzają najczęściej jeden lęg, rzadziej dwa. Gniazdo W wierzchołkowej partii korony drzewa, na znacznej wysokości przy pniu lub w rozwidleniu gałęzi. Konstrukcją podobne do gniazda krzyżodzioba świerkowego. Uwite jest z kory, gałązek, mchu, gałązek i porostów, a wyścielone puchem roślinnym, trawą, piórami i włosiem. Jaja Składanie jaj przypada głównie na okres od połowy marca do połowy kwietnia. W zniesieniu 3–4 kremowe lub niebieskawe jaja z rdzawym nakrapianiem o średnich wymiarach 23 × 17 mm. Wysiadywanie Od złożenia pierwszego jaja trwa przez ok. 14–15 dni. Wykonuje je tylko samica. Pisklęta Opuszczają gniazdo po trzech tygodniach.
Pożywienie Głównie nasiona, pąki i pędy sosny, a także świerka, rzadziej innych roślin.
Status zagrożenia i ochrona IUCN uznaje krzyżodzioba sosnowego za gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern) nieprzerwanie od 1988 roku. W 2021 roku BirdLife International szacowała liczebność populacji w Europie (która obejmuje około 95% zasięgu lęgowego tego gatunku) na 416 000 – 957 000 dorosłych osobników; organizacja ta oceniła trend liczebności populacji w ciągu ostatnich trzech pokoleń (10,77 roku) jako stabilny, choć fluktuujący.
Na terenie Polski krzyżodziób sosnowy jest objęty ścisłą ochroną gatunkowąRozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt ().. Na Czerwonej liście ptaków Polski został sklasyfikowany jako gatunek wymarły regionalnie (RE – Regionally Extinct).
Zobacz też ptaki Polski
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Łuszczakowate Kategoria:Ptaki Europy Kategoria:Ptaki Azji Kategoria:Awifauna Polski Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1793 roku