Potiomkin, właśc. Kniaź Potiomkin-Tawriczeskij () – rosyjski pancernik, jeden z symboli rewolucji 1905 roku w Rosji.

Służba Budowa Był to pancernik generacji przeddrednotów, według rosyjskiej klasyfikacji – pancernik eskadrowy. Projekt stanowił ostateczne rozwinięcie linii rosyjskich przeddrednotów czarnomorskich, bazując na wcześniejszych okrętach tej klasy. Budowę okrętu rozpoczęto w Mikołajowie w Rosji w 1898 roku (obecnie Mikołaiw na Ukrainie), wodowanie nastąpiło 26 września 1900. Okręt wszedł do służby we Flocie Czarnomorskiej w 1904 roku. Nosił nazwę: „Kniaź Potiomkin Tawriczeskij” na cześć Grigorija Potiomkina, aczkolwiek znany jest głównie pod nazwą skróconą „Potiomkin”.

Bunt załogi w 1905 Część marynarzy „Potiomkina” należała do organizacji rewolucyjnej we Flocie Czarnomorskiej, tzw. Centralki. Przewodził im podoficer Grigorij Wakulenczuk. Grupa ta szykowała powstanie w całej Flocie CzarnomorskiejJ. Bushnell, Mutiny amid Repression. Russian Soldiers in the Revolution of 1905-1906, Indiana University Press, Bloomington 1985, ISBN 0-253-33960-X, s. 60-62.. 27 czerwca 1905 roku (14 czerwca wg kal. juliańskiego), w atmosferze rozruchów rewolucyjnych w Rosji, załoga okrętu samorzutnie zbuntowała się przeciw dowództwu i opanowała okręt. Bezpośrednim powodem wybuchu była odmowa załogi jedzenia barszczu ugotowanego na nieświeżym mięsie i groźba rozstrzelania opornych marynarzy. Dowódca okrętu, kapitan Jewgienij Golikow i pięciu oficerów zostali zabici, a pozostałych oficerów aresztowano. Wcześniej starszy oficer Ippolit Gilarowski śmiertelnie ranił WakulenczukaN. Bascomb, Czerwony bunt. Jedenaście tragicznych dni na pokładzie pancernika „Potiomkin”, Znak, Kraków 2010, ISBN 9788324013470, s. 106-108 i 132-134.. Pod przywództwem kwatermistrza Afanasija Matiuszenki „Potiomkin” oraz torpedowiec № 267, podnosząc czerwone rewolucyjne flagi, wpłynęły następnego dnia do ogarniętej strajkiem Odessy, gdzie następnie ich załogi wspierały rozruchy rewolucyjne. 30 (17 wg kal. juliańskiego) czerwca doszło do spotkania pancernika na morzu z eskadrą okrętów rządowych, której zadaniem było stłumienie buntu. W skład eskadry wchodziło 5 pancerników, krążownik oraz 6 niszczycieli, lecz ich załogi odmówiły strzelania do zbuntowanego okrętu. Do załogi „Potiomkina” przyłączyła się także załoga pancernika „Gieorgij Pobiedonosiec”, lecz następnego dnia poddała swój okręt władzom w Odessie. 2 lipca (19 czerwca wg kal. juliańskiego) powstanie wybuchło także na okręcie szkolnym „Prut”, lecz wkrótce upadło. „Potiomkin” przepłynął tego dnia do Konstancy w Rumunii, lecz odmówiono mu możliwości uzupełnienia zapasów węgla i prowiantu. Po kilku dniach dalszego rejsu po Morzu Czarnym, pancernik ponownie zawinął do Konstancy, gdzie 8 lipca (25 czerwca wg kal. juliańskiego) załoga opuściła okręt. Załoga torpedowca № 267 zdała swój okręt władzom w Sewastopolu.

Pancernik został następnego dnia zwrócony przez Rumunię władzom rosyjskim, po czym jego nazwę, uznaną za zhańbioną, zmieniono 12 października 1905 na „Pantielejmon” (Пантелеймон). 26 listopada 1905 nowa załoga pancernika przystąpiła do powstania w Sewastopolu, w którym tym razem główną rolę odgrywali marynarze krążownika „Oczakow”A. Asher, The Revolution of 1905. Russia in Disarray, Stanford University Press, Stanford 1988, ISBN 978-0-8047-2327-5, s. 270-271..

Oprócz „Potiomkina”, załogi kilku innych okrętów buntowały się przeciw rządowi carskiemu w latach 1905–1907.

Większość załogi „Potiomkina” pozostała na emigracji w Rumunii lub innych krajach. Część powróciła do Rosji, gdzie 173 było sądzonych. Ponieważ miało to miejsce już po carskim ukazie o złagodzeniu kar za przestępstwa polityczne z 21 października 1905 (wg kal. juliańskiego), tylko Matiuszenko, ujęty latem 1907 r., został skazany na karę śmierci i straconyN. Bascomb, Czerwony bunt. Jedenaście tragicznych dni na pokładzie pancernika "Potiomkin", Znak, Kraków 2010, ISBN 9788324013470, s. 418., a pozostali byli skazani na katorgę, więzienie lub wysłani do służby we Flotylli Amurskiej na Dalekim Wschodzie (w stosunku do sądzonych wcześniej marynarzy z innych okrętów zapadło więcej wyroków śmierci).

I wojna światowa, przewrót bolszewicki i wojna domowa „Pantielejmon” brał udział w I wojnie światowej na Morzu Czarnym, uczestnicząc w akcjach sił głównych floty, między innymi w ostrzeliwaniu brzegów Turcji. Okręt służył jako siedziba sztabu dowódcy brygady okrętów liniowych, ale tylko na czas postojów w porcie (podczas wyjść w morze rolę okrętu flagowego przejmował „Jewstafij”). Na początku działań we wrześniu 1914 roku zdjęto z okrętu charakterystyczne wygięte przednie dźwigi. 18 listopada 1914 wziął udział w potyczce koło przylądka Sarycz z niemieckim krążownikiem liniowym „Goeben” i krążownikiem lekkim „Breslau” (formalnie tureckimi „Yavuz Sultan Selim” i „Midilli”), jednakże z powodu ograniczonej widzialności „Pantielejmon” nie ostrzeliwał w toku bitwy niemieckich okrętów.

10 maja 1915 „Pantielejmon” wziął udział w bitwie pod Bosforem, w której odegrał istotną rolę, celnie ostrzeliwując „Goebena” i trafiając go pociskiem drugiej salwy, wystrzelonej według relacji z odległości 10,4 mili morskiej. Między 21 a 24 maja (st. stylu) okręt otrzymał dwie armaty przeciwlotnicze kalibru 57 mm Nordenfelta oraz wystający do przodu trał dziobowy (fortrał). 18 września 1915 roku (st. stylu) „Pantielejmon” ostrzeliwał turecki port Zonguldak. Wiosną 1916 roku pancernik został przydzielony do oddziału batumskiego, wspierającego oddziały lądowe nacierające na terytorium tureckie z rejonu Batumi. Między innymi, 1 kwietnia 1916 roku (st. stylu), wspierając natarcie rosyjskie razem z pancernikiem „Rostisław”, okręt wystrzelił aż 680 pocisków kalibru 152 mm. W styczniu 1917 roku okręty rosyjskie odbyły rajdy pod Warnę i Bosfor. W lutym 1917 roku przystąpiono do remontu okrętu w Sewastopolu.

Po burżuazyjnej rewolucji lutowej, 13 kwietnia 1917 okręt został przemianowany ponownie na „Potiomkin-Tawriczeskij” (już bez „Kniaź”). Mimo to, przemianowanie okrętu spotkało się ze sprzeciwem rewolucyjnej załogi, która ignorowała zmianę nazwy i wystąpiła z rezolucją o nadanie mu nazwy „Boriec za swobodu” (Борец за свободу – bojownik o wolność). 28 kwietnia (11 maja) 1917 roku postulat ten został uwzględniony, ale rozkaz o zmianie nazwy na „Boriec za swobodu” ogłoszono dopiero 18 (31) maja. Remont okrętu ukończono w lipcu, po czym uczestniczył on w ćwiczebnych strzelaniach. Po komunistycznej rewolucji październikowej załoga z częścią oficerów przeszła na stronę nowej władzy bolszewickiej. Starsze pancerniki pozostawały od tej poru odstawione w Sewastopolu. Załogi uczestniczyły w walkach o ustanawianie władzy radzieckiej na Krymie. Duża liczba marynarzy pancernika została spieszona, wcielona do oddziałów lądowych i walczyła w wojnie domowej. W maju 1918 został zdobyty w Sewastopolu przez Niemców, później wpadł w ręce białej Armii Ochotniczej gen. Denikina. W kwietniu 1919 roku maszyny pancernika, podobnie jak innych okrętów, zostały wysadzone w powietrze przez interweniujących w wojnie domowej Brytyjczyków, którzy nie chcieli, aby wpadły w ręce bolszewików. W 1924 roku został ostatecznie złomowany.

Dane techniczne Uzbrojenie 4 działa kalibru 305 mm (długość lufy 40 kalibrów) w dwóch wieżach 16 dział kalibru 152 mm (długość lufy 45 kalibrów) w kazamatach 14 dział kalibru 75 mm 4 działa kalibru 47 mm 5 stałych wyrzutni torpedowych 2 działa 63 mm Baranowskiego desantowe 2 działa 47 mm, 2 działa 37 mm na kutrach

Pancerz pas pancerny na burtach – 203–229 mm pokład – 38–76 mm wieże – 254 mm kazamaty – 127 mm pomost bojowy – 229 mm

W kulturze w 1906 roku Tadeusz Miciński napisał dramat osnuty na autentycznych historycznych wydarzeniach buntu marynarzy rosyjskich Floty Czarnomorskiej w 1905 roku na pancerniku „Kniaź Potiomkin”; w 1925 roku reżyser Siergiej Eisenstein nakręcił o buncie na pancerniku film, Pancernik Potiomkin.

Plany i modele Mały Modelarz nr. 1–2/84 Orioł nr 33 Modele plastikowe i żywiczne, w skalach 1:400 i 1:700

Przypisy Denis Kozłow. Boj u Bosfora. „FłotoMastier”, s. 24–26, 4/ 2003 (ros.).

Bibliografia Michał Glock, Legenda pewnego buntu. Pancernik Potiomkin, "Morze, Statki i Okręty" nr 9/2009

Linki zewnętrzne

po angielsku

Kategoria:Rewolucje w Rosji Kategoria:Rosyjskie pancerniki z okresu I wojny światowej Kategoria:Samozatopione rosyjskie okręty Kategoria:Statki i okręty zatopione na Morzu Czarnym Kategoria:Zatopione rosyjskie pancerniki