Motycz (ros. Мотыч) – wieś w Polsce położona w województwie lubelskim, w powiecie lubelskim, w gminie Konopnica. Leży nad rzeką Czechówką.
Historia Motycza sięga VII wieku, kiedy to znalazł się na głównym szlaku handlowym prowadzącym na Ruś, natomiast pierwsza poświadczona wzmianka pisana pochodzi z 1317 roku. Wieś szlachecka położona była w drugiej połowie XVI wieku w powiecie lubelskim województwa lubelskiegoCorona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Do połowy lat 90. XX wieku w Motyczu stał drewniany kościół o proweniencji barokowej z XVIII stulecia, który spłonął w pożarze wywołanym przez podpalaczy.
Wieś stanowi sołectwo gminy Konopnica. Według Narodowego Spisu Powszechnego z roku 2011 wieś liczyła 1541 mieszkańców.
Wieś jest siedzibą rzymskokatolickiej parafii Matki Bożej Anielskiej w Motyczu.
Położenie Motycz to rozległa stara wieś położona około 15 km na południowy zachód od Lublina pomiędzy traktami drogowymi południowym na Kraśnik i północnym na Warszawę. Geograficznie leży na krańcu Wyżyny Lubelskiej w mezoregionie Płaskowyżu Nałęczowskiego. Poprzecinana jest utwardzonymi drogami prowadzącymi z Lublina starym traktem królewskim na Wojciechów, Nałęczów, Wąwolnicę, Kazimierz Dolny.
Rozpościera się na wielu pagórkach, zalega doliny dawnych cieków wodnych. Teren Motycza jest bardzo malowniczy, pełen wąwozów, błot, łąk ciągnących się dolinami aż pod Wojciechów i Nałęczów. Przeważają pola uprawne położone na płaskowyżu, z którego widać odległy o kilkanaście kilometrów Lublin. Wieś przecięta jest dawnym traktem zwanym „gościńcem kazimierskim”, rozciąga się obecnie po prawej stronie linii kolejowej Lublin – Warszawa. Posiada wiele kolonii i przysiółków: Stara Wieś, Góry, Folwark, Motycz – Zatorze, Motycz – Sporniak, Skubicha, Podlasek, Nadłącza (Podłącza), Kolonia k. Skubichy, Motycz – Miłocin, I Kolonia, II KoloniaMotycz, nasza ojczyzna, s. 9–10.
Przyroda i krajobraz Motycz wkomponowany jest w krajobraz zboczy wysokich brzegów dolin rzecznych. Najwyższe wzniesienie położone 253 m n.p.m. jest jednocześnie najwyższym ze wszystkich w obrębie gminy Konopnica. Spod Motycza początek swój biorą dopływy Czechówki. Dzisiejsza rzeka Czechówka w średniowieczu (do połowy XV wieku) nosiła nazwę „Motyczanka”. W Motyczu znajdują się również źródła Ciemięgi, lewobrzeżnego dopływu Bystrzycy, na wysokości 223 m n.p.m.Właściwości oksydoredukcyjne erodowanych gleb lessowych w dolinie Ciemięgi https://web.archive.org/web/20120307174602/http://www.acta-agrophysica.org/artykuly/acta_agrophysica/ActaAgr_117_2005_5_3_625.pdf Najcenniejszym przyrodniczo terenem w Motyczu, wskazanym do ochrony prawnej, jest drzewostan olszowy. W okolicy występuje także chroniona ciemiężyca zielona i storczyk kukułka. Dominuje brzoza niska i pełnik europejski. W dolinach rzek i na terenach bagnistych planowane są zbiorniki wodne z niezbędną infrastrukturą rekreacyjną. Na terenie Motycza istnieje kilka prywatnych stawów rybnych. Przez Motycz przebiega atrakcyjny szlak rowerowy „Lublin-Kazimierz Dolny”.
Społeczność thumb|180px|Kapliczka w Motyczu z 1931 r. postawiona w miejscu dawnej karczmy Motycz jako bogata wieś przyciągał od wieków ludność z pobliskich miejscowości tj. Palikije Pierwsze, Miłocin, Konopnica i Tomaszowice a także z dalszych okolic. Cechą charakterystyczną wsi jest jej złożoność kulturowa i gwarowaMotycz, nasza ojczyzna, s. 10. Najczęstsze występujące we wsi imiona męskie to: Franciszek, Stanisław, Józef, Władysław, Henryk, Piotr, Czesław, a więc nie tyle pochodzenia słowiańskiego co greckiego, hebrajskiego i rzymskiego. W mowie potocznej występują swoiste imiona gwarowe: Franio, Kazek, Janera, Olesa, Józwa. Wśród imion żeńskich najczęściej występują: Maria, Zofia, Stanisława, Helena, Krystyna, Katarzyna, Anna, Barbara. W Motyczu występuje około 125 nazwisk. Do najczęstszych należą: Misztal, Kowalczyk, Malik. Wiele osób rozpoznawanych jest po przezwiskach, które nawiązują do ich cech fizycznych lub duchowych. Gwara ludowa, którą posługują się jeszcze mieszkańcy Motycza jest wynikiem połączenia gwar małopolskich z dialektem mazowieckim. Pod względem kulturowym wieś zdecydowanie podlega cywilizacji Zachodu. Elementy wschodnie w kulturze są prawie niezauważalneS. Warchoł, L. Zawitkowska, Antroponimia wsi Motycz w Lubelskim, „Onomastica”, XXI (1976) 2005-231, XXII (1977) 103–131). thumb|left|Kapliczka z 1954 r. Trwały element krajobrazu poprzez swe znaczenie duchowe i historyczne Głównym środkiem utrzymania mieszkańców Motycza jest rolnictwo. Wieś posiada bardzo dobre gleby, sprzyjające rozwojowi rolnictwa należące do II i III klasy bonitacyjnej. Prężnie rozwija się także sadownictwo (także w Motyczu-Józefinie). Część produkcji owocowo-warzywnej jest produkowana na potrzeby miejscowej Chłodni „Agram” z siedzibą w Motyczu.
Motycz jest także głównym ośrodkiem zdrowotnym gminy Konopnica. Znajduje się tu Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej. Opiekę zdrowotną świadczy: 3 lekarzy ze specjalizacją rodziną i ogólną oraz pediatryczną, 1 stomatolog, 3 pielęgniarki środowiskowe, 1 pielęgniarka koordynująca, 1 położna środowiskowa i weterynarz. We wsi działają także dwie apteki i zakład weterynaryjny. Na wzgórzu w Motyczu znajduje się hotel „Jedlina”, który powstał po rozbudowie i adaptacji dawnego dworu.
Historia thumb|260px|Grodzisko, zwane „Zamkową górą” Rozległa stara wioska, oddalona około 15 km na południowy zachód od Lublina, ma za sobą długą historię.
Czasy najdawniejsze Pośrodku Motycza wznosi się olbrzymie grodzisko, nazywane przez ludność „Zamkową górą” lub też „Bębnem”. W ludowych przekazach zachowały się legendy o rzekomo istniejącej tutaj niegdyś świątyni związanej z religią Słowian, oraz późniejszym zamku warownym. Na mapie Motycza z roku 1860 ówczesny geodeta Piotr Brand oznaczył na szczycie góry kawałki jakiegoś muru, który obecnie już nie istnieje. Materiały ceramiczne z tej miejscowości znajdowały się w Katedrze Archeologii Polski UMCS już w latach sześćdziesiątych. Jednak poważniejsze prace rozpoznawcze i wykopaliskowe wykonano dopiero w latach osiemdziesiątych. W 1980 grodzisko badała ekipa archeologiczna Zakładu Archeologii UMCS. Na podstawie znalezionych fragmentów naczyń określiła jego powstanie na VIII wiek n.e. Badania prowadzone przez dr S. Hoczyk-Siwkową i mgr M. Szewczyk-Liberę wykazały występowanie w sąsiedztwie „Bębna” ceramiki kultury pucharów lejkowatych i wczesnośredniowiecznej na obszarze kilku hektarów. Dziś obiekt jest w posiadaniu prywatnego właściciela. W Centrum Budowlanym „Gajek” w Lublinie prezentowana była w 2006 r. makieta grodu z Motycza wykonana w skali 1:25, przez Tomasza Krajewskiego, który zajmuje się budowaniem makiet historycznych obiektów z LubelszczyznyTomasz Stawecki „Piękne makiety starego Lublina” [w:] Kurier Lubelski z dnia 2 maja 2006 roku. Makieta była także prezentowana podczas uroczystości rocznicowych w Motyczu w roku 2009, a obecnie od 5 czerwca 2011 stanowi część ekspozycji w Salce Pamięci w motyckim Domu Kultury.
Na podstawie znalezisk ceramiki i narzędzi krzemiennych przyjmuje się, że pierwsi ludzie pojawili się w obszarze późniejszej wsi już w okresie neolitu. Pomiędzy VII a X wiekiem Motycz, gdzie istniała osada i gród, leżał na głównym szlaku handlowym na Ruś Kijowską. Rozwój Motycza przebiegał najprawdopodobniej równolegle z rozwojem pobliskich osad, usytuowanych na terenie obecnego Lublina. Przypuszcza się, iż gród na „Bębnie” mógł wówczas spełniać funkcje obronne, a jego naczelnym zadaniem mogło być ostrzeganie mieszkańców sąsiednich miejscowości przed nadciągającym niebezpieczeństwemA. Buko, Archeologia Polski wczesnośredniowiecznej, Warszawa 2005, s. 180..
Średniowiecze i czasy nowożytne Jeszcze w pierwszej połowie XIV wieku był dominującą miejscowością na terenie będącym dziś obszarem gminy Konopnica. Pierwsza wzmianka o Motyczu zwanym w źródłach „Mothycz” pochodzi z 1317 roku, a więc w czasie otrzymania praw miejskich przez Lublin. W tym samym roku zezwolono na lokację kompleksu majątkowego Firlejów m.in. w Motyczu. W dokumentach od XIV do końca XVII wieku występuje jako wieś szlachecka. Nazwa wsi nie jest dotychczas wyjaśniona. Według jednej z teorii pochodzi ona od „motyki” czyli narzędzia do kopania ziemniaków, której miano używać w obronie przed nadciągającymi w XVII wieku Szwedami. Dwukrotnie, w 1317 i w 1330 r., król Władysław Łokietek przenosił Motycz na prawa średzkie. Do lat siedemdziesiątych XV wieku dobra motyckie były dziedziczone przez kolejnych potomków Ostasza, podstolego krakowskiego wymienionego w dokumentach Władysława Łokietka. Po śmierci Ostasza w 1340 r. Motycz znalazł się najprawdopodobniej w rękach kasztelana lubelskiego (1347–1359) Eustachego. W 1380 r. doszło do podziału majątku między męskimi potomkami Eustachego – Piotrem i Jakubem. Jakuba można uznać za protoplastę rodziny, która przyjęła przydomek Firlej. Dziewięć lat później, po śmierci Jakuba, właścicielami wsi zostali jego synowie – Jakub i Adam. W wyniku kolejnego podziału posiadanych dóbr w 1401 roku, Adamowi przypadły posiadłości rodowe w Radomskiem oraz podlubelskie: Dąbrowica, Motycz, Sławin czy Płouszowice. Przez dłuższy czas nie dzielono posiadłości, jednak w przypadku Motycza, za głównego właściciela uznaje się Mikołaja. Oficjalny podział majątku braci przeprowadzono w latach czterdziestych XV wieku. Po śmierci Mikołaja, ok. 1451 roku, Motycz odziedziczyły jego żona – Elżbieta oraz córka Katarzyna. Elżbieta przez dłuższy czas gospodarzyła w Motyczu, przyczyniając się do rozkwitu gospodarczego wsi. W latach 70. XV w. właścicielem dóbr motyckich był Jakub Zaklika, herbu Topór, późniejszy kasztelan chełmski. Prawdopodobnie w wyniku ślubu Katarzyny Firlejówny z którymś z przedstawicieli Zaklików, Motycz znalazł się w posiadaniu tych ostatnichZ najdawniejszych dziejów Motycza, oprac. A. Obara, [w:] Motycz. Więzi pokoleń red. H. Misztal, s. 17–18. Podanie głosi, że król Kazimierz Wielki przyjeżdżał przez wioskę i namawiał chłopów do sadzenia sadów. W pościgu za cofającymi się Szwedami podczas potopu zatrzymał się na „Zamkowej górze” hetman Stefan Czarniecki. Motycz był zamożną wsią liczącą w 1531 roku 10 łanów, następnie w roku 1565 już 22 łany kmiece. Na urodzajnych ziemiach, pszeniczno-buraczanych, rozwinęło się rolnictwo i rzemiosło wyrobu narzędzi pracy na roli. W XVII wieku wczesnośredniowieczne grodzisko zostało zaadaptowane na nowożytne fortalicjum. Źródła podają, że w 1676 roku właścicielem Motycza był Łukasz Kochanowski. Być może w nim należy widzieć inicjatora tej adaptacjiKutyłowska I., Grodzisko w Motyczu..., Sprawozdania..., s. 292. W dawnych wizytacjach wzmiankuje się istnienie w Motyczu kaplicy w początkach XVII wieku. thumb|220px|Dwór w Motyczu z początku XX wieku. Fotografia z 2008 r.
Rozbiory W wyniku trzeciego rozbioru Polski, do którego doszło w 1795 roku, Motycz znalazł się na obszarze zaboru austriackiego. W 1809 wieś została włączona do Księstwa Warszawskiego. W 1815 r. znalazła się w Królestwie Kongresowym w zaborze rosyjskim. Motycz odwiedził również Tadeusz Kościuszko, ubrany w krakowską sukmanę zwaną fijarówką, nawoływał do walki z zaborcami. W Motyczu stał drewniany kościół barokowy z XVIII wieku, który spłonął w połowie lat 90. XX wieku. Część uratowanego wyposażenia (m.in. ołtarze) przeniesiono do nowej świątyni. W 1827 roku zanotowano 500 mieszkańców i 100 domostwa. W 1853 wieś przeszła na własność Węglińskiego. Po powstaniu styczniowym ludność Motycza zdziesiątkowała cholera. Ofiary choroby pochowano w mogile, porośniętej później brzozami, znajdującej się na północnym krańcu wsi. Starzy ludzie nazywali to miejsce „Żalnik”. Podczas budowy drogi w roku 1937, znajdowano tu stare monety i skorupy. W 1892 roku we wsi wybudowano stojący do dziś dworek barona Buxhoevdena, właściciela folwarku Motycz w latach 1879–1909.
Wiek XX