mały|Elewator zbożowy w Czerwonaku mały|Plan Czerwonaka Czerwonak – wieś gminna położona na północny wschód od Poznania na terenie powiatu poznańskiego w województwie wielkopolskim przy drodze wojewódzkiej nr 196. Siedziba gminy Czerwonak.

Nazwa Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od pierwszej połowy XV wieku. Pierwszy zachowany zapis o miejscowości pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1411 gdzie odnotowano ją pod staropolską nazwą „Czirwony Mlin”, pod datą 1427 (wg zachowanych zapisów z lat 1488-1492) „molendium Czyrvoni”, 1510 „Czirvonymlyn”.

Pierwotna nazwa miejscowości „Czerwony Młyn” pochodzi literalnie od „młyna zbożowego wykonanego z czerwonej cegły”, który dawniej stał w miejscowości, a który określany był gwarowo „czerwonakiem”. W nazwie miejscowej „Czerwonak” wystąpiła wtórna uniwerbizacja za pomocą sufiksu „-ak”. Druga teoria pochodzenia nazwy wsi od nazwy owada zwanego czerwcem polskim, który miały hodować cysterki z Klasztoru Cysterek w Owińskach na stokach Dziewiczej Góry dla uzyskania czerwonego barwnika jest nieprawdziwa biorąc pod uwagę poświadczone historycznie zapisy nazwy „Czerwony Młyn” odnoszącego się do miejscowego młyna.

Po rozbiorach Polski Prusacy używali zgermanizowanej nazwy Rotensandhttps://fotopolska.eu/Czerwonak/b406680,Stacja_kolejowa_Czerwonak.html. Wśród polskiej ludności wsi XIX wciąż powszechna była nazwa „Czerwonak”. Nazwa ta notowana była w latach 1801-1802 kiedy zanotowano ją „Czerwonak”, 1846 „Czerwoniak”, 1880 „Czerwonak”. Używano jej również w II RP po udanym powstaniu wielkopolskim i odzyskaniu niepodległości Polski.

Po wybuchu II wojny światowej w czasie niemieckiej okupacji ziem polskich nazistowska administracja III Rzeszy wprowadziła nową, urzędową niemiecką nazwę. W 1943 nazwa miejscowości została zmieniona przez nazistowskich propagandystów niemieckich (w ramach szerokiej akcji odpolszczania nazw niemieckiego lebensraumu) na bardziej niemiecką – Rotental. Nazwa ta używana była przez niemieckich okupantów do zakończenia II wojny światowej.

Historia Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską i początkowo była wsią duchowną czyli należącą do kapituły katedry poznańskiej. Od 1320 tereny, na których powstała miejscowość leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1411 miejscowość leżała w powiecie kościańskim w Korony Królestwa Polskiego w parafii Kicin. W „Słowniku historyczno-geograficznym województwa poznańskiego w średniowieczu” osobno jest także hasło „Czerwony Młyn” dotyczące młyna zbożowego należącego do kapituły poznańskiej.

Pierwsze zachowane zapisy o miejscowości pochodzą ze średniowiecznych zapisów sądowych. W 1411 odnotowano spór sądowy Wawrzyńca młynarza z Czerwonego Młyna z komandorem zakonu rycerskiego joannitów poznańskich ze św. Jana koło miasta Poznania. Młynarz oskarżył komandora o to, że ten go ciężko poranił za co domagał się odszkodowania w wysokości 10 grzywien .

Czerwony Młyn stojący we wsi odnotowały także rejestry podatkowe z XVI wieku. Zapis z 1423, który zachował się w zachowanej kopii z lat 1488–1492, również związany jest z młynem zbożowym o nazwie „Czerwony Młyn”, który wówczas lokalizowany był jako przynależny do wsi Kicin – wsi należącej do prepozytów kapituły poznańskiej. Zapis dotyczył opłaty czynszu w wysokości 3 grzywien za jego użytkowanie. W 1510 Czerwony Młyn zapłacił plebanowi w Kicinie rocznie tytułem opłaty zwanej meszne jedną ćwiertnię mąki. W 1508 młyn o jednym kole wodnym zapłacił jeden wiardunek. W 1509 młyn zapłacił 6 groszy. W 1563 odnotowano młyn doroczny o 2 kołach wodnych, a w 1580 młyn doroczny.

W 1545 proboszcz katedry poznańskiej sprowadził do Czerwonaka papiernika, któremu polecił w miejscu istniejącego młyna założyć papiernię. Była to jedna z dwóch istniejących wówczas papierni w WielkopolsceAtlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 246..

Istniejący tu młyn, własność prepozyta kapituły katedralnej poznańskiej, pod koniec XVI wieku leżał w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskimAtlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 246..

Zabory Polski W 1860 w Czerwonaku uwłaszczono chłopów, akty własności nadano 12 gospodarzom. W 1880 wieś liczyła: 21 domów, 224 mieszkańców. Uruchomienie na początku XX w. odcinka kolei biegnącego przez Czerwonak dało początek rozwojowi przemysłu. W okresie międzywojennym powstały tu: młyn parowo-turbinowy, karczma, piekarnia, sklep kolonialny, restauracja, piwiarnia, rzeźnictwo.

Podczas I wojny światowej Niemcy w Dziewiczej Górze postawili baraki, w których przetrzymywali rosyjskich jeńców. Po wojnie wybudowano tam dwa domki wypoczynkowe – baraki usunięto. Stacjonowała także na Dziewiczej Górze gajówka. Od końca I wojny światowej wieś znajdowała się ponownie w granicach Polski. W latach 1913–1939 sołtysem Czerwonaka był zasłużony działacz społeczny, pionier budowy szkoły, kościoła oraz „Sokolni” – Józef Krause. Na przełomie lat 1931/32 powstała w Czerwonaku gmina z obwodem 12 wiosek.

Później powstawały kolejno: fabryka lin drucianych i konopnych (którą w krótkim czasie zaliczono do najlepszych z tej branży w całym kraju), fabryka papieru (w której niszczono, w okresie okupacji hitlerowskiej, polskie książki i dokumenty; w 1998 r. fabrykę kupił syn niemieckiego właściciela fabryki sprzed 1945 r.), tartak i fabryka papy dachowej.

W latach 30. XX w. zadbano o edukację i bezpieczeństwo mieszkańców. Powstała wówczas Szkoła Podstawowa i Ochotnicza Straż Pożarna, a na gruncie podarowanym przez gospodarza Józefa Krause Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” wybudowało swoją siedzibę. Kolejną szkołę mieszkańcy Czerwonaka zyskali w 1973 przy ul. Rolnej 1. Była to Zbiorcza Szkoła Gminna, która otrzymała najnowocześniejsze wyposażenie potrzebne do nowego stylu nauczania.

II wojna światowa

W okresie II wojny światowej miejscowość została objęta zarówno wysiedleniami ludności polskiej jak zasiedleniami ludności niemieckiej. W 1939 po kampanii wrześniowej Wielkopolska została bezpośrednio anektowana przez III Rzeszę. Władze niemieckie utworzyły na jej terenie tzw. Kraj Warty. W okresie okupacji niemieckiej rozpoczęli masowe wysiedlenia ludności polskiej, a później w ramach akcji Heim ins Reich (pol. „Powrót do domu w Rzeszy”) zasiedlanie miejsc po nich niemieckimi przesiedleńcami z Besarabii, krajów bałtyckich i ZSRR.

W pierwszych dniach grudnia 1939 wysiedlano mieszkańców Czerwonak, Łopuchowa, Murowanej Gośliny, Obornik, Ocieszyna, Pobiedzisk i Rogoźna. Odbywały się one w nocy lub wcześnie nad ranem. Mieszkańców budzono waleniem do drzwi mieszkań kolbami karabinów. Musieli oni opuścić domy w 15 minut po czym ładowano ich na wozy konne i przewożono do obozu przesiedleńczego w Kowanówku. Po kilku dniach transportowani byli do Obornik gdzie na dworcu wsadzano ich w wagony towarowe i wywożono do Sokołowa Podlaskiego w Generalnym Gubernatorstwie. Wysiedlani mieszkańcy byli rewidowani, zabierano ich biżuterię i pieniądze, a ich mieszkania, domy, sklepy i firmy przejmowali miejscowi Niemcy. Z Rogoźna i okolicy w 1939 wysiedlono około 900 osób, a z całego powiatu obornickiego ponad 2 tysiące osób.

W czasie hitlerowskiej okupacji, w Szkole Podstawowej w Czerwonaku stacjonował Wehrmacht oraz oddziały Hitlerjugend. W roku 1944 w czerwonackich fabrykach Niemcy zdemontowali wszystkie maszyny, i zamienili je w fabryki broni – wyrabiano części karabinów samolotowych, w fabryce papy ostrzono świdry i części do maszyn. W latach 1942–44 istniało w Czerwonaku koło sympatyków komunizmu liczące 5 członków.

W dniach 23-25 stycznia 1945 wojska radzieckie pod dowództwem kapitana Iwana Urukowa przeprawiły się wpław przez Wartę z Czerwonaka w rejon ujścia Różanego Potoku, tworząc przyczółek na lewym brzegu rzeki (broń transportowano na wyrwanych drzwiach od stodoły). 25 stycznia saperzy przygotowali około sto tratew, na których przeprawiono o świcie trzy bataliony piechoty, a dodatkowo jeszcze dwa w rejonie stacji kolejowej.

Okres PRL

mały|Pomnik Poległych Milicjantów, 1984 (2008) W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Czerwonak. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa poznańskiego.

W latach 1973–79 na skarpie, na miejscu spalonego drewnianego kościoła zbudowano nową świątynię pw. Niepokalanego Serca NMP. Poprzedni kościół drewniany został zbudowany z baraków ofiarowanych przez Ludowe Wojsko Polskie. Autorem projektu nowej świątyni był architekt Aleksander Holas, a proboszczem w owym czasie ks. kanonik Zbigniew Spachacz. W latach osiemdziesiątych, we wschodniej części wsi Czerwonak, na skarpie pod Puszczą Zielonką, przy trasie Poznań – Wągrowiec wybudowano Osiedle 40-lecia PRL (od 2017 osiedle Przylesie), które sąsiaduje z pięcioma budynkami zakładowymi przy ul. Słonecznej. W 2026 ma zostać oddana do użytku kładka nad Wartą, która połączy Czerwonak z miastem Poznań.

Elewator Charakterystyczny element panoramy Czerwonaka to zespół elewatorów zbożowych w północnej części miejscowości. Pierwsza część zespołu powstała w 1955. W latach 70. XX w. założenie uzupełniono o żelbetowe silosy przystosowane także do odbioru zboża z barek rzecznych. Za elewatorem znajduje się nieczynny port na rzece Warcie oraz młyn do mielenia ziarna. Wizerunek koła młyńskiego znalazł się w herbie Czerwonaka. W latach 1960–1961 z materiałów rozbiórkowych części zabudowań gospodarczych elewatora zbudowano szkołę podstawową nr 2 w Czerwonaku (Miękówko). Elewator dysponuje bocznicą kolejową.

Okres III RP W XXI wieku spichrze przeszły w ręce prywatneMarek Rezler, Na skraju puszczy - Gmina Czerwonak w przeszłości, teraźniejszości i legendzie, Wyd. Halszka, Czerwonak, 2006, ss. 37-39, .

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Audycja , Ratajska Telewizja Kablowa

Serwis internetowy mieszkańców Czerwonaka

Kategoria:Kapituła katedralna poznańska