Anaksagoras z Kladzomen (; ur. ok. 500 p.n.e., zm. ok. 428 p.n.e.) – grecki filozof.

Elementy biograficzne Urodził się w Klazomenaj w Azji Mniejszej, ale jeszcze w młodości przeniósł się do Aten. Dla studiów udał się do Miletu i Egiptu, później nauczał w Atenach, otaczany opieką Peryklesa. W swojej nauce starał się znaleźć kompromis między poglądami Heraklita i eleatów.

Anaksagoras zradykalizował myśl Empedoklesa wskazując na istnienie nieskończenie wielu pierwiastków, które nazwał homoimeriami. Te jednak nie mogły wytworzyć rzeczy z własnej mocy, początkowo znajdowały się w bezwładnej mieszaninie (sfairos). Katalizatorem powstania rzeczy stał się ruch, ruch natomiast został spowodowany przez znajdujący się poza światem umysł. Zatem to umysł czy też duch jest zasadą, z kolei homoimerie jedynie budulcem.

Jego dzieło O przyrodzie (Peri physeon) znane jest tylko we fragmentach. Według Diogenesa Laertiosa Anaksagoras jako pierwszy umieścił w książce diagram.

Jako pierwszy podał poprawne wyjaśnienie zaćmienia Słońca i Księżyca. Podał też pierwsze udokumentowane poprawne wyjaśnienie faz Księżyca. Na podstawie obserwacji meteorytów spadających na Ziemię, które są bryłkami czerwonego rozgrzanego żelaza, wnioskował, że Słońce i inne gwiazdy musiały być również właśnie takimi kulami. Przyjmując założenie, że Ziemia nie ma kształtu kuli lecz jest płaska, obliczył, że Słońce o średnicy 35 mil położone jest powyżej niej, na wysokości około 4000 mil. Używając podobnej metody obliczeń (triangulacji) Eratostenes, zakładając że Ziemia jest okrągła, obliczył jej promień (około 4000 mil). Jednym z uczniów Anaksagorasa był Perykles. Według legendy miał być oskarżony o bezbożność i wygnany z Aten, jednak przekazy o tym wspominające budzą wiele wątpliwości.

Kosmogonia

Anaksagoras jest pierwszym, który określił Zasadę Absolutną jako rozsądek (myślenie - nous, a nie rozum, logos), wprowadzając element duchowy. Jego zdaniem, zasada jest rzeczywistością nieskończoną, oddzieloną od reszty, sama w sobie, jest myśleniem i samookreślającą się działalnością. Anaksagoras nie skorzystał jednak w pełni z tej koncepcji i ostatecznie uznaje, iż duch to tylko pierwsze poruszenie w procesie mechanistycznymMatthias Vogt, 2004, Historia Filozofii dla wszystkich, s.49, przeł. Maria Skalska, Bauer-Weltbild Media (KDC), .. Duch ten, jak twierdzi Anaksagoras, ma charakter materialny (choć subtelniejszy), w przeciwnym wypadku nie mógłby oddziaływać z materią. Umysł istnieje więc w przyrodzie w sposób immanentny, jest istotą przyrody. Dlatego substancją jest to, co ogólne – nie bogowie, nie zasady zmysłowe, czy żywioły, ale myśl jako taka, myśl sama w sobie, myśl, która jest duszą.

Prócz tego istnieje zasada druga – zasada przyrody (homoiomerie ομοιομερη – zarodki wszystkich rzeczy, od όμοιος - podobny i μέρος - część)Diogenes Laertios, 1982 Żywoty i poglądy słynnych filozofów, ks. II, rozdz. 3, s. 84, przeł. Irena Krońska, Kazimierz Leśniak, Witold Olszewski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, .Nazwa homoiomeria nie pochodzi od samego Anaksagorasa, ale od Arystotelesa, który oznaczał nim „rzeczy o podobnych częściach”. Problem rozumienia przyczyny u presokratyków. Przejście od αρχη do αιτια s. 475.. Nie ma ona jednak charakteru absolutnego.

Koncepcja Anaksagorasa jest analogiczna do idei Empedoklesa, ale opierająca się na własnościach ilościowych, a nie jakościowych. Żadna jakość nie może bowiem powstać z innej, a składniki świata są niezmienne. Wszystko jest więc jedynie ilościowym złożeniem zarodków (dlatego we wszystkim jest część wszystkiego).

Rzeczy różnią się proporcją zmieszania zarodków: początkowo rzeczy były zmieszane w pierwotnej mieszaninie, skąd wyłoniły się dzięki ruchowi nadanemu światu przez boski umysł, powstawanie to dzielenie się, tak powstają przeciwieństwa (zimne oddziela się od ciepłego itd.). Materia jest z natury nieruchoma, siła poruszająca świat musi więc mieć charakter zewnętrzny. Pierwsze poruszenie spowodowało ruch wirowy całej materii. Tym sposobem: ciała ciężkie znalazły się na dole (ziemia), lekkie – u góry (ogień), pośrodku – woda i powietrze, Ziemia jest płaska, na niej układa się morze powstałe z wilgoci, która wyparowała pod wpływem ciepła słonecznego (Słońce to bowiem masa rozgrzana do czerwoności), z wilgoci, ciepła i substancji podobnej do Ziemi powstały pierwsze zwierzęta (zarzewie teorii ewolucji).

Rozwinięciem atomistycznych idei Anaksagorasa jest teoria Demokryta.

Wpływ Z dzieł Anaksagorasa korzystał SokratesPraca zbiorowa pod redakcja Aleksandra Krawczuka, 2005, Wielka Historia Świata Tom 3 Świat okresu cywilizacji klasycznych, str. 177, Oficyna Wydawnicza FOGRA, ..

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Polskojęzyczne Andrzej Łukasik, Filozofia atomizmu s. 30–32. Janina Gajda-Krynicka, Anaksagoras, Powszechna Encyklopedia Filozofii, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, ptta.pl [dostęp 2024-05-05].

Anglojęzyczne

Anaxagoras (500–428 BC) , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-08].

Kategoria:Presokratycy Kategoria:Urodzeni w VI wieku p.n.e. Kategoria:Zmarli w V wieku p.n.e.