thumb|Drewniana zabudowa Nur – wieś sołecka w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie ostrowskim, w gminie Nur.
Nur leży na prawym brzegu Bugu. Siedziba gminy Nur. Dawniej miasto; uzyskał lokację miejską przed 1425 rokiem, zdegradowany w 1870 rokuRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 56-57..
Miasto królewskie Korony Królestwa PolskiegoAdolf Pawiński, Mazowsze, Warszawa 1895, s. 39., w drugiej połowie XVI wieku położone było w powiecie nurskim ziemi nurskiej województwa mazowieckiegoMazowsze w drugiej połowie XVI wieku ; Cz.1, Mapa, plany, Warszawa 1973, k. 3.. Miejsce obrad sejmików ziemskich ziemi nurskiej od XVI wieku do pierwszej połowy XVIII wiekuWojciech Kriegseisen, Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991, s. 29.w latach 1641-1647 przeniesione do Ostrowi Mazowieckiej.
Miejscowość jest siedzibą parafii rzymskokatolickiej św. Jana Apostoła, należącej do metropolii białostockiej, diecezji łomżyńskiej, dekanatu Czyżew. Nieopodal kościoła znajduje się cmentarz parafialnyWyszukiwarka osób zmarłych..
+Integralne części wsi Nur SIMC Nazwa Rodzaj 0402780 Kolonia Wschodnia część wsi0402796 Kolonie Zachodnie część wsi
Historia Nazwa Nur określała pierwotnie teren mokry, wilgotnyRymut Kazimierz, Nazwy miast Polski, Warszawa 1987, s. 167..
Czasy prehistoryczne Na terenie miejscowości odkryto ślady cmentarzysk i osad z czasów prehistorycznychOstrów Mazowiecka z dziejów miasta i powiatu, Warszawa 1974, s. 14-23.. Najstarsze osadnictwo prawdopodobnie pojawiło się tu w schyłkowym okresie paleolitu. Z epoki neolitu pochodzą liczne znaleziska z kręgu kultury niemeńskiej. Odnaleziono również ślady osadnictwa z epoki brązu i okresu rzymskiego między I w. p.n.e. i II-III w. n.e. W Nurze odkryto cmentarzysko z kręgu kultury wielbarskiej.
Wiek XII-XVI We wczesnym średniowieczu istniała tu osada targowa. Handlowano: zbożem, drewnem, skórami, woskiem i miodemPazyra S., Geneza i rozwój miast mazowieckich, Warszawa 1959, s. 76-77, 117, 229-230..
Przypuszcza się, że pierwsza parafia powstała tu zapewne w XII-XIII wiekuKatalog zabytków sztuki w Polsce, tom X, z. 12, Warszawa 1975, hasło Nur..
Miasto Nur lokowane w roku 1425 lub w 1410Zakrzewski A., Nur zarys dziejów, [w:] Ostrów Mazowiecka z dziejów miasta i powiatu, Warszawa 1975, s. 455.. W 1434 potwierdzenie praw miejskich, kolejne w 1764. Podczas lokacji na prawie niemieckim ustanowiono urząd wójta, któremu nadano 4 łany ziemi. Wybudowano łaźnie. Władzę sprawowała rada miejska: wójt i rajcy miejscy. Mieszczanie otrzymali prawo użytkowania 50 włók ziemi ornej, a także łąk i pastwisk. Mieszkańcy utrzymywali się głównie z handlu, uprawy ziemi, sukiennictwa, funkcjonowały postrzygalnie sukna oraz folusze.
Po wymarciu dynastii Piastów mazowieckich miasto w 1526 r. włączono do Korony. W województwie mazowieckim wydzielono Ziemię nurską, składającą się z trzech powiatów kamienieckiego, ostrowskiego i nurskiego. W Nurze urzędował starosta (początkowo starostowie warszawscy byli jednocześnie starostami nurskimi), siedzibę miał urząd grodzki i sąd ziemski dla trzech powiatów Ziemi nurskiej. Odbywały się tu także sejmiki Ziemi nurskiej. Od 1545 roku Nur wchodził w skład „oprawy” królowej Bony Sforzy.
Lustracja dóbr królewskich z 1564 r. wykazała:
W mieście działał cech piwowarów. Pleban posiadał prawo mielenia zboża i postawienia młyna kędy by jeno chciał. Wójt, Maciej Chądzyński był właścicielem 5 włók ziemi i młyna. Na Bugu znajdowało się 8 młynów łodnych, dwa młyny zbudowano na rzece Suszolcze, a jeden na Nurcu, na polu z ziemiami wójtowskimi (...)
W folwarku o powierzchni 4 włók prowadzono przede wszystkim produkcję roślinną. .
Znaczenie handlu rzecznego w rozwoju grodu W 1568 roku król Zygmunt August wydał miastu przywilej zwalniający je z ceł na towary spławiane do Gdańska. Dzięki korzystnemu położeniu Nur stał się znaczącym ośrodkiem handlu zbożem, które ówcześnie wysyłano przez Gdańsk do Europy zachodniejKsięgi referendarskie, tom I, Warszawa 1910, s. 73..
Wiek XVII W grudniu 1640 roku król Władysław IV zawiadomił szlachtę nurską o przeniesieniu obrad sejmikowych do Ostrowi jednak konstytucja sejmowa z 1647 roku przywróciła tedy znowu wszystkie sejmiki elekcyjne i zjazdy publiczne z Ostrowi do NuraChoińska-Mika J. Sejmiki mazowieckie w dobie Wazów, Warszawa 1998, s. 24..
W 1648 r. miasto i szlachta z Ziemi nurskiej wystawili na wojny kozackie oddział złożony z 100 jeźdźców oraz zobowiązali się do pospolitego ruszenia.
II wojna północna przyniosła miastu dotkliwe straty. Lustracja dóbr królewskich z roku 1660 informuje: . Zniszczono kościół, który został odbudowany dopiero w roku 1693.
W 1678 roku cztery włóki ziemi, zwane zarębskie, należące do Jerzego Ossolińskiego, zostały wyłączone z terenów miejskich.
Wiek XVIII W XVIII w. powstały kolejne jurydyki należące do rodów: Lanckorońskich, Ossolińskich, Kuczyńskich, Wodzyńskich, Siennickich, Zalewskich. Dział ziemi posiadał też proboszcz.
Na początku XVIII wieku w mieście zamieszkała nieliczna społeczność żydowska.
W 1775 roku sądy ziemskie przeniesiono do Ostrowi Mazowieckiej. W roku 1777 w miejscowości 63 domy.
Dnia 19 IV 1794 roku ziemianie nurscy zgłosili akces do insurekcji kościuszkowskiej. Pod aktem podpisał się Karol Wodzyński, ostatni starosta nurski. Po upadku powstania Rosjanie ustanowili zarządcę miasta, Markowicza.
Rozbiory i wiek XIX Po III rozbiorze Nur miastem rządowym w obwodzie ostrołęckim i departamencie płockim. W 1797 r. w miejscowości 72 domy i 432 mieszkańców. Nur włączono do powiatu ostrołęckiego i departamentu płockiego. W 1807 roku w mieście mieszkało 10 Żydów i 597 chrześcijanKociszewski A., Mazowsze w epoce napoleońskiej, Ciechanów 1983, s. 211.. W 1808 roku burmistrzem Nura został Jacenty Budziszewski. W 1810 roku liczbę mieszkańców oszacowano na 435 osób. Natomiast w 1819 roku burmistrzem i jednocześnie dzierżawcą majątku Zarębszczyzna był Franciszek RudolphAkt chrztu z parafii nurskiej Nr 163/1819. W 1817 roku: . W 1827 roku Nur liczył 75 domów i 514 mieszkańcówTabella Miast i Wsi......, tom II, s. 53..
17 maja 1831 roku, w czasie wyprawy przeciwko gwardii carskiej, generał Tomasz Andrzej Łubieński na czele 10 tysięcy żołnierzy stoczył w pobliżu Nura bitwę. Część korpusu generała Tomasza Łubieńskiego (4 baony, 6 szwadronów, 10 dział) opuszczająca zajęte podczas „wyprawy na gwardię” miasteczko (powiat ostrołęcki) została zaskoczona w marszu przez straż przednią sił feldmarszałka Iwana Dybicza (24 szwadrony, 6 dział) dowodzoną przez generała Fiodora Berga.
W 1853 r. z powodu złego stanu technicznego rozebrano kościół, a zbudowano drewnianą kaplicę ze słomianym dachem. Według danych z roku 1860 w Nurze mieszkało 813 osób, w tym 299 Żydów. W miasteczku znajdowało się 80 drewnianych budynków, dwa wiatraki, magistrat, szkoła elementarna i stacja pocztowa. Odbywały się trzy jarmarki rocznie.
W powstaniu styczniowym wzięli udział: Kajetan Topaczewski, Maciej Mościcki, Tomasz Zdrojewski, Leon Piotrowski, Wacław Topaczewsk. Po upadku powstania Nur został włączony do powiatu ostrowskiego w guberni łomżyńskiej.
W 1869 roku Nur stracił prawa miejskie, stając się osadą miejską. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego z 1886 roku informuje: …Rzeka Bug odgranicza osadę od guberni siedleckiej. Nur posiada obecnie kościół parafialny drewniany, szkołę początkową, stację pocztową, 100 domów i do 1200 mieszkańców.
Wiek XX W roku 1902: w osadzie domów 116 (…) ludności 1300 (...) handel upadł, rzemiosło nędzne, domy drewniane (....) istnieje szkoła początkowa, urząd gminny, cztery sklepy i apteka. Poczta w Ciechanowcu. Jarmarków pięćKrótka monografia wszystkich miast, miasteczek i osad w Królestwie Polskim, opracował Leonard de Verdmon Jacques, Warszawa 1902, s. 173..
W latach 1905–1906 w Nurze i okolicznych wsiach, z inicjatywy S. Kosakajtisa – miejscowego nauczyciela, księdza Jana Konckiego oraz mieszkańców Nura: Jan Terlikowskiego i Leona Piotrowskiego zorganizowano wiele spotkań patriotycznych, kolportowano ulotki, żądano nauczania w języku polskim.
Według danych z roku 1909 w osadzie mieszkało 1431 stałych mieszkańców i kilkudziesięciu czasowych. Prawie 400 osób to Żydzi.
Po wybuchu I wojny światowej wojska rosyjskie zostały wyparte przez niemieckie, w dniu 12 sierpnia 1915 r. Ta okupacja trwała do listopada 1918 r. Wtedy to członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej oraz ochotnicy rozpoczęli rozbrajanie Niemców. W akcji tej wzięli udział: Jan Kaniuk, Stanisław Kopczewski, Franciszek Kamiński, Jan Terlikowski, Stanisław Terlikowski oraz Ignacy Piotrowski.
W okresie międzywojennym Nur był lokalnym centrum usługowo-handlowym, siedzibą urzędu gminy. Spis powszechny z 1921 roku informuje o 218 domach i 2 innych budynkach mieszkalnych. W osadzie 1363 mieszkańców: 702 kobiety i 661 mężczyzn (963 osoby podały wiarę katolicką, 400 mojżeszową), 135 osób określiło swoją narodowość jako żydowską.
Księga Adresowa Polski z 1929 r. wymienia: bednarstwem zajmował się J. Kowalski zakłady ciesielskie prowadzili: S. Bujalski, S. Dąbrowski, T. Dąbrowski, E. Ser i S. Wikt garbarnię posiadał L. Trzeciński kowalami byli: H. Ser, W. Ser i S. Wawrzonek zakłady krawieckie prowadzili: A. Ser i J. Śpiewak kuśnierzem był L. Trzciński murarstwem trudnił się K. Różycki olejarnię prowadził P. Pasternak rzeźnikami byli: M. Bas, A. Grosman, W. Sobol zakłady stolarskie należały do: E. Szulca i S. Wilka szewcami byli: A. Gerfinkel, S. Jakubowski i I. Mankuta sklepy bławatne należały do: R. Kaliny, A. Majnowicza, C. Murawskiego i R. Orlińskiego sklepy z artykułami kolonialnymi prowadzili: K. Białystok, F.Malinowicz, S. Pasternak, G. Piętka, G. Radzymińska i G. Radzyńska handlem końmi trudnił się M. Kreplak zakład ogrodniczy należał do Władysława Łapińskiego piekarstwem trudnili się: J. Danenberg, E. Langlejb i C. Ożarowicz właścicielem piwiarni był Sz. Pasternak sklep z wędlinami należał do A. Grosmana zajazd prowadził B. Myślibowski działała kooperatywa o nazwie Nadzieja aptekę prowadził I. Herniczek akuszerstwem trudniła się S. Sidor
Nur był osadą miejską w powiecie ostrowskim z pocztą i urzędem gminnym. Targi odbywały się w środę. Komendantem ochotniczej straży pożarnej był Czesław MurawskiKsięga Adresowa Polski, s. 142..
Szkoła mieściła się w trzech lokalach wynajętych i jednym własnym. W osadzie działały: trzy straże pożarne, oddział Strzelca, Kasa Stefczyka, Stowarzyszenie Młodzieży Żeńskiej.
Radę Gminną tworzyli: Władysław Godlewski, Ksawery Pędzich, Bolesław Jaźwiński, Antoni Tupaczewski, Aleksander Ołowski, Stanisław Tymiński, Jan Krysiński, Jan Murawski, Stanisław Korycki, Stanisław Szcześniak, Józef Szuligowski i Stanisław Wojtkowski. Pełniącym obowiązki wójta gminy, od grudnia 1930 r., był Stanisław Tryniszewski. Sekretarzem do października 1929 – Edward Sienkiewicz, zastępcą sekretarza Julian Dębkowski”Przebój, Czasopismo poświęcone samorządom i polityce społecznej, nr 4 z 1931 roku, s. 43-44..
W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Nur. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa łomżyńskiego.
Demografia Wykres liczby ludności Nura od 1797 roku:
Źródła:.
Transport W Nurze znajduje się rondo krajowej nr 63 z drogą wojewódzką nr 694.
Zabytki cmentarz parafialny grób rodzinny Nieczykowskich z 1870 r. (istnieje możliwość zlokalizowania grobu za pomocą wyszukiwarki osób zmarłych, pochowanych na cmentarzu. ) Cmentarz żydowski w Nurze Plebania drewniana z 1929 r. Układ przestrzenny miasta pochodzący z 1 poł. XV w. z dwiema strefami ochrony konserwatorskiej w granicach ulic Podsadniej, Kościelnej, Brokowskiej, Drohiczyńskiej
Ludzie związani z Nurem
Przypisy Raport o stanie gminy Nur w 2023. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2023 s. 12 BIP gminy, sołectwa