Oleśnica Mała

thumb|right|240px|Podjazd przed pałacem w Oleśnicy Małej thumb|right|240px|Wnętrze kościoła w pałacowym kompleksie Oleśnica Mała () – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie oławskim, w gminie Oława.

Informacje ogólne Wieś znajduje się 13 kilometrów od Oławy, nad rzeką Gnojną. Wieś sąsiaduje od północy z Niemilem, Chwalibożycami i Jankowicami Małymi, od wschodu z Owczarami, od południa z Częstocicami, a od zachodu z Kalinową i Witowicami. Powierzchnia wsi wynosi 944,89 ha.

Niedaleko od wsi przebiega autostrada A4, na trasie której znajduje się miejsce obsługi podróżnych „Oleśnica Mała” z toaletami, miejscami noclegowymi, prysznicem i warsztatem. Na terenie miejsca obsługi podróżnych znajdują się bary szybkiej obsługi McDonald's i Subway oraz stacja paliw MOL.

We wsi znajduje się gospodarstwo agroturystyczne.

Podział administracyjny W okresie pruskim Oleśnica Mała (Klein Öls) była siedzibą gminy, a we wsi znajdował się urząd stanu cywilnego. Od 1816 r. wieś znajdowała się na terenie powiatu oławskiego rejencji wrocławskiej pruskiej prowincji Śląsk, a od 1919 r. wieś znajdowała się na terenie wyodrębnionej prowincji Dolny Śląsk.

Do 1928 r. Oleśnica Mała dzieliła się na wieś-gminę jednostkową (Landgemeinde) oraz na obszar dworski (Gutsbezirk). W 1928 r. w wyniku reformy administracyjnej likwidującej obszary dworskie na terenie Prus obszar dworski Oleśnica Mała (Klein Öls) został podzielony między wsie gminne Oleśnica Mała, Kalinowa (Kallen), Jaworów (Jauer) i Kowalów (Hermsdorf).

Po ustanowieniu administracji polskiej na Dolnym Śląsku w latach 1945–1954 wieś należała i była siedzibą gminy Oleśnica MałaWykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa. W latach 1954–1959 wieś należała i była siedzibą władz gromady Oleśnica MałaUchwała Nr 24/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 2 października 1954 r. w sprawie podziału na nowe gromady powiatu oławskiego; w ramach Zarządzenia nr 13 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 20 listopada 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 2 października 1954 r. dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 3 grudnia 1954 r., Nr. 9, Poz. 71), a po jej zniesieniu w latach 1960-1972 należała do gromady CzęstociceUchwała Nr 25 Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 20 sierpnia 1959 r. w sprawie zniesienia, utworzenia, zmiany granic oraz przeniesienia siedzib niektórych gromad w województwie wrocławskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 30 grudnia 1959 r., Nr. 8, Poz. 34), zatwierdzona uchwałą Rady Ministrów Nr 458/59 z dnia 27 listopada 1959 r. w sprawie zatwierdzenia uchwał Wojewódzkich Rad Narodowych w Białymstoku, Koszalinie, Poznaniu i Wrocławiu w przedmiocie połączenia, zniesienia i utworzenia niektórych gromad. Od 1973 r. wieś jest częścią gminy wiejskiej OławaUchwała Nr XIX/109/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 13 grudnia 1972 r. w sprawie utworzenia gmin w województwie wrocławskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 15 grudnia 1972 r., Nr 8, Poz. 165). Do 1975 r. wieś znajdowała się na terenie powiatu oławskiego województwa wrocławskiegoWykaz miast, osiedli i gromad: stan z dn. 1 I 1971 r., Cz. 1. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny – Biuro Spisów, 1971. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do pomniejszonego terytorialnie województwa wrocławskiego, a w latach 1990-1998 podlegała urzędowi rejonowemu w Oławie.

Historia

Do 1312 r. Wieś pochodząca z XII w. o układzie starego grodu jako centrum wsi, z dobudowanym placem targowym o lejkowatym kształcie i przylegającymi budynkami. Po raz pierwszy jest wspomniana w 1173 r. jako własność kanoników regularnych św. Augustyna z klasztoru na Piasku we Wrocławiu, którzy otrzymali ziemie na terenie dzisiejszej Oleśnicy Małej od Piotra Włostowica w pierwszej połowie XII w., przed konfiskatą ziem należących do Włostowica przez księcia Władysława II Wygnańca w 1146 r. Darowizna terenu dzisiejszej Oleśnicy Małej kanonikom regularnym przez Włostowica została potwierdzona przez dokument wystawiony przez księcia Bolesława IV Kędzierzawego w 1149 r.. W 1189 r. Oleśnica Mała jest wspomniana jako własność księcia wrocławskiego Bolesława I Wysokiego, który wzniósł na terenie obecnej wsi zamek myśliwski nad wodą. Na terenie obecnej wsi organizowano polowania z udziałem księcia na tury, żubry, niedźwiedzie, jelenie, wilki i bobry za pomocą psów myśliwskich pochodzących z terenów dzisiejszej wsi Psary.

Syn Bolesława I Wysokiego, książę wrocławski Henryk I Brodaty wraz z jego żoną Jadwigą (i prawdopodobnie z jej inicjatywy) przekazał między 1220 a 1226 rokiem Oleśnicę Małą zakonowi templariuszyBurzyński 2007, s. 157-158. Templariusze sprowadzeni zostali z terenów dzisiejszych Niemiec, z Bambergu lub z Süpplingenburga koło BrunszwikuBurzyński 2007, s. 158, a w Oleśnicy Małej utworzyli pierwszą na Śląsku i ziemiach polskich komandorięBurzyński 2007, s. 163. W 1226 r. biskup wrocławski Wawrzyniec podarował templariuszom dziesięcinę o wartości 3 grzywien z ich dóbr w Oleśnicy Małej. W 1227 r. biskup Wawrzyniec zwolnił templariuszy z opłat dziesięciny z pięciu pługów ziemi. W 1228 r. w Oleśnicy Małej powstała kaplica św. Wawrzyńca, wyposażona następnie w liczne relikwie, w tym fragmenty Krzyża Prawdziwego wspomniane w 1302 r.Burzyński 2007, s. 168, a także relikwie św. Jadwigi z Andechs. Templariusze otrzymali wraz z Oleśnicą Małą też wsie Brożec i Jaworów.

Templariusze z komandorii w Oleśnicy Małej założyli kilka wsi w okolicy, m.in. Chwalibożyce, Owczary, Jutrzyna, Kowalów, Kłosów, Bąków, Bierzów, Młodoszowice i Częstocice. Templariusze z Oleśnicy Małej uczestniczyli w krucjatach organizowanych przeciwko Prusom przez Henryka I Brodatego i w krucjacie dowodzonej przez króla Czech Przemysła Ottokara II w 1254 r. Templariusze brali też udział w bitwie pod Legnicą w 1241 r. w czasie najazdu Mongołów na Polskę, w trakcie której zginęło 6 braci zakonnych, 3 rycerzy, dwóch sierżantów i 500 zbrojnych pachołków pochodzących z Brożca, Jutrzyny, Chwalibożyc, Kurowa i Owczar. Mongołowie zniszczyli dwie wieże mieszkalne i trzy wsie należące do templariuszy, mianowicie Chwalibożyce, Owczary i JutrzynęBurzyński 2007, s. 171. Oleśnica Mała jest wspomniana jako własność templariuszy w 1288 r. i należała do zakonu do czasu jego likwidacji przez papieża Klemensa V w 1312 r..

Lata 1312-1810 W 1314 r. dawną komandorię templariuszy w Oleśnicy Małej wraz z należącymi do niej wsiami przejął zakon joannitów. W 1319 r. komandoria joannitów otrzymała dwa łany między Oleśnicą Małą, Kalinową, Witowicami i Niemilem od Konrada z rodu Schenk (Cześnika), właściciela Kurowa i NiemilaBurzyński 2007, s. 166. W latach 1350-1370 joannici nabyli dla komandorii w Oleśnicy Małej kolejne wsie, m.in. Niemil, Kalinowa, Bryłów, Jankowice Małe i Kucharzowice. W 1377 r. książę brzeski Ludwik I na prośbę przeora zakonu joannitów w Królestwie Czech Siemowita cieszyńskiego zezwolił zakonowi joannitów na lokację na terenie dawnego folwarku templariuszy nowej wsi "dy Olsen" z przywilejem sprawowania sądów, sołectwem oraz prawem do poboru opłaty menniczej i dochodów należnych księciu. Książę Ludwik zezwolił też na budowę zamku w Oleśnicy Małej, który powstał z murów dawnych dworów templariuszy i który stał się jedynym zamkiem joannitów na Śląsku. W 1378 r. we wsi jest wspomniana karczma i 8 domów. Joannici dokonali rozbudowy wsi w miasteczko z dwoma bramami. W 1530 r. we wsi powstał szpital. W XVI w. wieś miała trzy bramy: Wodną na zachodzie, Karczemną na północy i Szpitalną na wschodzie, a w części wschodniej wsi znajdował się kościół parafialny.

Pod koniec XVI w. zamek w Oleśnicy Małej, wzniesiony pod koniec XIV w. w stylu gotyckim, został przebudowany w stylu renesansowym. W okresie wojny trzydziestoletniej w pierwszej połowie XVII w. zamek we wsi został zniszczony w 1642 r. przez oddziały szwedzkie, które złupiły klasztor joannitów oraz wywieźli złote i srebrne wyposażenie kościoła we wsi. Zamek został później odbudowany ok. 1650 r.. W 1647 r. we wsi po raz pierwszy jest wspomniana szkoła. W 1678 r. we wsi jest wspomniana komandoria joannitów, dwa kościoły - jeden w zamku i drugi w cmentarzu, a także szpital. Wieś w tym samym roku była opisywana jako miasteczko z 24 domami i trzema bramami.

W 1706 r. we wsi wybuchł pożar, który zniszczył zamek joannitów, folwark i część wsi. W latach 1706-1711 zamek został odbudowany w stylu barokowym z inicjatywy komtura von Dittrichsteina, a rozebrane zostały wschodnie skrzydło zamku i kaplica wzniesiona przez templariuszy. W 1783 r. wieś była wspomniana jako własność joannitów z komturem baronem von Sauermą na czele, a we wsi znajdował się kościół katolicki. Na początku XIX w. do komandorii joannitów w Oleśnicy Małej należały oprócz samej Oleśnicy Małej także Brożec, Jaworów, Kłosów, Owczary, Częstocice, Kalinowa, Niemil, Bryłów, nieistniejąca obecnie osada Wischau i Kęszyce. W 1802 r. we wsi na polecenie ostatniego komtura zakonu joannitów w Oleśnicy Małej Wenzela von Schaffgotscha powstał nowy szpital zakonny. Wieś należała do zakonu joannitów do czasu sekularyzacji dóbr zakonnych w 1810 r. przez państwo pruskie. lewo|mały|Pałac w Oleśnicy Małej na rycinie z połowy XVIII w. autorstwa Friedricha Bernharda Wernera

Lata 1810-1944 Po sekularyzacji dóbr zakonnych w latach 1810-1814 wieś należała do skarbu państwa pruskiego. W 1814 r. dawny majątek joannitów z siedzibą w Oleśnicy Małej wraz z Kęszycami, Niemilem, Łoziną i Biskupicami stał się własnością marszałka polnego hrabiego Johanna Davida Ludwiga Yorck von Wartenburga. Majątek ten otrzymał w darze od króla Prus Fryderyka Wilhelma III w zamian za zasługi w czasie wojen napoleońskich. W 1815 r. Johann Ludwig Yorck von Wartenburg sprzedał posiadłość w Łozinie, a za środki pozyskane ze sprzedaży Łoziny kupił majątki w Witowicach, Gułowie, Kurowie i Ośnie. W 1818 r. kupił też posiadłość w Śliwicach, a w 1822 r. utworzył z posiadanych przez siebie majątków majorat w Oleśnicy Małej. W latach 1815-1820 zamek w Oleśnicy Małej został przebudowany w rezydencję, a do trzyskrzydłowego zamku dobudowano czwarte skrzydło. Od 1821 r. na terenie majątku we wsi tworzony był park w stylu angielskim. Częścią majątku w Oleśnicy Małej był też folwark Kęszyce (Kantschwitz), wspomniany jako część majoratu w Oleśnicy Małej w latach 1819, 1830, 1845 i 1871. Do majoratu w Oleśnicy Małej należały również majątki w Jędrzychowicach i Zborowicach. Majorat w Oleśnicy Małej pozostawał w posiadaniu rodu Yorck von Wartenburg do końca II wojny światowej w 1945 r.. W latach 1828-1829 we wsi powstawało mauzoleum rodu Yorck von Wartenburg zaprojektowane przez Karla Friedricha Schinkla i Carla Ferdinanda Langhansa.

W 1830 r. we wsi znajdowała się szkoła katolicka z jednym nauczycielem oraz szpital, wspomniane także w 1845 r.. W tym samym roku fideikomis w Oleśnicy Małej odziedziczył syn Johanna Ludwiga, hrabia Ludwig Yorck von Wartenburg, członek oławskiego sejmiku powiatowego (Kreistag), a później poseł do pruskiego Sejmu Krajowego (Landtag) i od 1854 r. członek pruskiej Izby Panów a także nadprezydent prowincji Śląsk w 1848 r., wspomniany jako właściciel wsi w 1845 r.. Ludwig Yorck von Wartenburg zainicjował prace konserwatorskie i modernizacyjne w kościele we wsi, trwające do końca XIX w..