thumb|Tablice agitacyjne przed referendum w Warszawie thumb|Transparenty wyborcze w Warszawie thumb|Plansza propagandowa 3xtak thumb|Zachowane na słupie hasło 3xtak w Opolu

Referendum ludowe 1946 – sfałszowane referendum przeprowadzone w Polsce 30 czerwca 1946 roku w oparciu o ustawy: o głosowaniu ludowym uchwaloną przez Krajową Radę Narodową 27 kwietnia 1946 (określającą treść pytań referendalnych i termin głosowania)Ustawa z dnia 27 kwietnia 1946 r. o głosowaniu ludowym (). i ustawę o przeprowadzeniu głosowania ludowego (określającą ordynację głosowania) uchwaloną przez KRN 28 kwietnia 1946Ustawa z dnia 28 kwietnia 1946 r. o przeprowadzeniu głosowania ludowego ().. Ustawę o głosowaniu ludowym przyjęto jednogłośnie (głosowało za nią również Polskie Stronnictwo Ludowe). Ustawa o przeprowadzeniu głosowania ludowego została uchwalona przy sprzeciwie posłów PSL, wobec odmowy wprowadzenia przez PPR i partie satelickie zasady obowiązkowego uczestnictwa w komisjach wyborczych wszystkich szczebli po jednym przedstawicielu każdej legalnie działającej partii politycznej (co miało zapobiec fałszerstwom przy obliczaniu głosów).

Geneza PPR wychodząc z faktyczną inicjatywą referendum miała na celu odsunięcie daty wolnych wyborów oraz sprawdzenie zakresu swoich wpływów w społeczeństwie. W szczególności liczyło na sprawdzenie czy w warunkach stosunkowo umiarkowanego nacisku administracyjnego i policyjnego, bez zmasowanego terroru oraz przy maksymalizacji środków perswazyjnych można uzyskać w wolnych wyborach satysfakcjonujący wynik. Miało być sprawdzianem popularności rządzących krajem komunistów oraz przygotowaniem do fałszerstwa wyborów w 1947 roku; także w: . PSL natomiast pragnęło zademonstrować swoją przewagę nad PPR.

Pytania referendalne Uczestniczącym w referendum zadano trzy pytania:

Pytania zostały tak sformułowane, aby intuicyjną odpowiedzią na każde z nich było TAK. Przeciwko granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej opowiadali się jedynie ci, którzy nie godzili się na żadne zmiany granic II Rzeczypospolitej. Reformy społeczno-gospodarcze w zniszczonym przez wojnę kraju cieszyły się dużą popularnością, a kwestia likwidacji Senatu nie budziła zainteresowania. W ten sposób wynik referendum miał udowodnić jedność społeczeństwa i jego poparcie dla nowej władzy. Dlatego też partie tzw. Bloku Demokratycznego: Polska Partia Robotnicza, Polska Partia Socjalistyczna „lubelska”, Stronnictwo Demokratyczne i Stronnictwo Ludowe rekomendowały głosowanie 3 razy TAK. Polskie Stronnictwo Ludowe – największa partia opozycyjna – miało niegdyś podobny program polityczny; teraz jednak nie mogło go propagować, gdyż oznaczałoby to popieranie komunistów. Zdając sobie sprawę, że gra idzie o zupełnie inną stawkę – a mianowicie niepodległość i niezawisłość Polski od Związku Sowieckiego – PSL wbrew swoim przedwojennym postulatom wezwało do udzielenia negatywnej odpowiedzi na pierwsze pytanie. W kwestii przemian własnościowych ludowcom nie wypadało bowiem głosować na NIE (reforma rolna), zostałoby to z pewnością wykorzystane przez PPR dla ośmieszenia PSL-u wśród polskich chłopów. To stanowisko poparła działająca w podziemiu Polska Partia Socjalistyczna – Wolność, Równość, Niepodległość, zalecając głosować podobnie. Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość oraz Stronnictwo Narodowe wzywały do odpowiedzi NIE na pierwsze 2 pytania, zaś Narodowe Siły Zbrojne i inne drobniejsze ugrupowania podziemne o charakterze skrajnie prawicowym wezwały do głosowania NIE na wszystkie 3 pytania, duża część opowiedziała się za całkowitym bojkotem referendum (w odniesieniu do pkt. 3 był to raczej protest wobec utraty kresów wschodnich na rzecz Związku Sowieckiego niż niechęć do przejęcia Wrocławia, Szczecina czy Gdańska). Wyraźnego stanowiska nie zajęło Stronnictwo Pracy, zalecając swoim sympatykom głosowanie według własnego uznania. Hierarchia polskiego Kościoła katolickiego zajęła jedynie stanowisko w sprawie trzeciego pytania, apelując do udzielenia na nie odpowiedzi TAK.

Przygotowania do referendum i jego sfałszowanie

thumb|Plakat propagandowy z roku 1946 – Referendum 3 x TAK. Za czytającym, żołnierz NSZ, przedstawiony jako kolaborant hitlerowski, namawiający do głosowania na NIE

W ramach przygotowań do przeprowadzenia i sfałszowania referendum Biuro Polityczne PPR powołało w marcu 1946 Państwową Komisję Bezpieczeństwa, która miała się zająć koordynacją działań jednostek LWP, WOP, KBW, UB, MO i ORMO. Zadaniem jej była m.in. likwidacja podziemia niepodległościowego i skrytobójcze mordowanie polityków PSL.

Operację sfałszowania referendum organizowała ekipa funkcjonariuszy MGB ZSRR pod dowództwem płk Arona Pałkina, naczelnika wydziału D MGB, zainstalowana w Warszawie 20 czerwca 1946. Zajęła się głównie fałszowaniem i preparowaniem dokumentów referendalnych. 22 czerwca miała miejsce narada, na której Bolesław Bierut, Władysław Gomułka i doradca NKWD przy MBP płk Siemion Dawydow omówili techniczne szczegóły fałszowania wyników referendumMaciej Korkuć, Wybory 1947. Mit założycielski komunizmu Archiwalia IPN..

Skalę i metody fałszowania referendum przez 15-osobową ekipę MGB pod kierownictwem Arona Pałkina zbadał Nikita Pietrow:

Po referendum od nowa napisano 5994 protokoły z obliczonymi głosami i podrobiono około 40 tysięcy podpisów członków komisji obwodowych. Siemion Dawydow dostawał paczki z protokołami z Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego za pośrednictwem Stanisława Radkiewicza – i przekazywał je grupie Pałkina. Nowe protokoły wracały tą samą drogą. (…) Jak stwierdzono w [przesłanym 30 sierpnia] raporcie dla Stalina, w wyniku pracy specjalistów z Moskwy odsetek Polaków, który udzielili twierdzącej odpowiedzi na pierwsze pytanie wzrósł do 50–60% (zależnie od województwa), podczas gdy w oryginalnych protokołach wynosił on w rzeczywistości 1-15 procent. W nowych protokołach zwiększono także liczbę twierdzących odpowiedzi na drugie i trzecie pytanie. Pracę zakończono 27 sierpnia 1946, a nazajutrz cała grupa wyjechała do MoskwyNikita Pietrow, Sztuka wygrywania wyborów, Karta, nr 18, Warszawa 1996, s. 121–124..

Za skuteczne przeprowadzenie swojej misji Aron Pałkin został odznaczony Orderem Czerwonego Sztandaru, odznaczenia otrzymali też wszyscy jego współpracownicy. Orderem Czerwonego Sztandaru za wynik referendum odznaczony został także płk Siemion Dawydow.

Andrzej Paczkowski komentując informacje Nikity Pietrowa, stwierdził, że ponieważ w całym kraju działało 11 057 komisji, należy wnosić, że pozostałe 5063 protokołów sfałszowali „polscy czekiści” z UB.

Andrzej Paczkowski:

Różnice były niebagatelne. Zasięg fałszerstwa wyglądał następująco: głosów „tak” było na pierwsze pytanie według danych oficjalnych – 68%, według poufnych – 26,9%. Drugie pytanie: dane oficjalne – 77,1%, dane poufne – 42%. Trzecie pytanie: dane oficjalne – 91,4%, poufne – 66,9%. Według poufnych obliczeń pepeerowskich, głosujących „trzy razy tak” było 26,9%Andrzej Paczkowski,Sztuka wygrywania wyborów, Karta, nr 18, Warszawa 1996, s. 131..

Rzeczywiste wyniki referendum według archiwum Bolesława Bieruta W 1993 w oparciu o tzw. Archiwum Bieruta w Archiwum Akt Nowych Andrzej Paczkowski ogłosił w opracowanym przez siebie zbiorze dokumentów zestawienie ogólne wyników głosowania według województw (bez obwodów zamkniętych w jednostkach wojskowych)Andrzej Paczkowski (oprac.), Referendum z 30 czerwca 1946. Przebieg i wyniki. Dokumenty do dziejów PRL, Zeszyt 4. Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 1993, s. 159. Na podstawie: Archiwum Akt Nowych, Zbiory B. Bieruta II/29..

Zestawienie wyników głosowania Zestawienie ogólne wyników głosowania według województw (bez obwodów zamkniętych w jednostkach wojskowych

1. Czy jesteś za zniesieniem Senatu?

Pytanie I Województwo Tak Tak % Nie Nie % Warszawa M.St. 76299 24% 241612 76% Warszawskie 189775 19,3% 793515 80,7% Łódź 93201 35% 173088 65% Łódzkie 197045 22,6% 674834 77,4% Kieleckie 366931 42,7% 492392 57,3% Lubelskie 222006 24,8% 673180 75,2% Białostockie 149697 34,6% 282952 65,4% Olsztyńskie 50392 32,1% 106592 67,9% Gdańskie 108393 26,2% 305294 73,8% Pomorskie 170865 23,5% 556218 76,5% Szczecińskie 98919 38,1% 160711 61,9% Poznańskie 220176 16,9% 1082641 83,1% Wrocławskie 311679 45% 380941 55% Śląskie 573946 38% 936439 62% Krakowskie 132492 13,5% 848931 86,5% Rzeszowskie 94385 13,6% 599620 86,4% Ogółem: 3056191 26,9% 8308960 73,1%

2. Czy chcesz utrwalenia w przyszłej Konstytucji ustroju gospodarczego, zaprowadzonego przez reformę rolną i unarodowienie podstawowych gałęzi gospodarki krajowej, z zachowaniem ustawowych uprawnień inicjatywy prywatnej?

Pytanie II Województwo Tak Tak % Nie Nie % Warszawa M.St. 200284 63% 117627 37% Warszawskie 385450 39,2% 597840 60,8% Łódź 155779 58,5% 110510 41,5% Łódzkie 289873 32,1% 592006 67,9% Kieleckie 459738 53,5% 399585 46,5% Lubelskie 325848 36,4% 569338 63,6% Białostockie 251802 58,2% 180847 41,8% Olsztyńskie 81946 52,2% 75038 47,8% Gdańskie 166712 40,3% 246965 59,7% Pomorskie 237756 32,7% 489327 67,3% Szczecińskie 146691 56,5% 112939 43,5% Poznańskie 547183 42% 755634 58% Wrocławskie 380941 55% 311679 45% Śląskie 657017 43,5% 858368 56,5% Krakowskie 309148 31,5% 672275 68,5% Rzeszowskie 184605 26,6% 509400 73,2% Ogółem: 4770773 42,0% 6594378 58,0%

3. Czy chcesz utrwalenia zachodnich granic Państwa Polskiego na Bałtyku, Odrze i Nysie Łużyckiej?

Pytanie III Województwo Tak Tak % Nie Nie % Warszawa M.St. 302015 95% 15896 5% Warszawskie 701086 71,3% 282204 28,7% Łódź 215694 81% 50595 19% Łódzkie 504409 59% 357470 41% Kieleckie 523328 60,9% 335995 39,1% Lubelskie 600670 67,1% 294516 32,9% Białostockie 237092 54,8% 195557 45,2% Olsztyńskie 101726 64,8% 55258 35,2% Gdańskie 279646 67,6% 134031 32,4% Pomorskie 403531 55,5% 323552 44,5% Szczecińskie 184337 71,0% 75293 29,0% Poznańskie 1055282 81,0% 247535 19,0% Wrocławskie 519465 75% 173155 25% Śląskie 922845 61,1% 587540 38,9% Krakowskie 594742 60,6% 386681 39,4% Rzeszowskie 442775 63,8% 251230 36,2% Ogółem: 7598643 66,9% 3766508 33,1%

Oficjalny wynik Natomiast według oficjalnych wyników ogłoszonych 12 lipca 1946 przez Generalnego Komisarza Głosowania Ludowego – I Prezesa Sądu Najwyższego, członka Prezydium Krajowej Rady Narodowej Wacława BarcikowskiegoOgłoszenie Generalnego Komisarza głosowania ludowego o wyniku głosowania ludowego z dnia 30 czerwca 1946 r. () – uprawnionych do głosowania było 13 160 451 osób, z których wzięło udział w głosowaniu 11 857 986 (90,1%). Głosów ważnych było 11 530 551 (97,2%), a nieważnych – 327 435 (2,8%). + Oficjalne wyniki referendum Tak Nie 1. pytanie 7 844 522 68% 3 686 029 32% 2. pytanie 8 896 105 77,2% 2 634 446 22,8% 3. pytanie 10 534 697 91,4% 995 854 8,6% thumb|500px|Odpowiedzi na pytania referendalne 1946 – wyniki oficjalne a rzeczywiste. Czerwień oznacza odpowiedź – TAK, zieleń – NIE. Obwieszczenie nie zawierało żadnych wyników szczegółowych (w obwodach, czy poszczególnych województwach), a cenzura komunistyczna uniemożliwiała publikację takich danych cząstkowych w prasie. Jedynym wyjątkiem były podane przez krakowskie pismo Polskiej Partii Socjalistycznej Naprzód prawdziwe wyniki głosowania w Krakowie, gdzie 84% głosujących odpowiedziało „nie” na pierwsze pytanie referendalne, 67% na drugie a 31% na trzecie. Urzędy wojewódzkie, powiatowe i przewodniczący komisji obwodowych wydali zarządzenie zabraniające członkom komisji podawania do wiadomości publicznej wyników głosowania w obwodach pod groźbą surowych kar. Gdy na posiedzeniu Rady Ministrów 5 lipca 1946 wicepremier Stanisław Mikołajczyk (PSL) protestował przeciw zakazowi cenzuralnemu publikacji wyników referendum w obwodach, wicepremier Władysław Gomułka (PPR) odpowiedział: Leć pan na skargę do ChurchillaAndrzej Paczkowski (oprac.), Referendum z 30 czerwca 1946. Przebieg i wyniki. Dokumenty do dziejów PRL, Zeszyt 4. Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 1993, s. 14..